II FZ 44/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Jerzy Płusa po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia H.G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 2 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Łd 596/14 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi H.G. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia 7 maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy uznania zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 2 grudnia 2014 r. sygn. akt III SA/Łd 596/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił H.G. (dalej jako "Skarżąca") przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze jej skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia 7 maja 2014 r. w przedmiocie odmowy uznania zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. Przedstawiając w uzasadnieniu powyższego postanowienia stan sprawy Sąd pierwszej instancji podał, że Skarżąca wniosła skargę na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 7 maja 2014 r. w przedmiocie odmowy uznania zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł, Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku Skarżąca podniosła, że utrzymuje się z najniższej emerytury w wysokości 726 zł i nie posiada żadnego majątku. Zasiłek pielęgnacyjny, który otrzymuje ze względu na wiek, został bezprawnie zajęty przez Urząd Skarbowy. W oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Skarżąca wskazała jedynie, że jej dochód stanowi emerytura - 844,45 zł brutto. Postanowieniem z dnia 4 września 2014 r. referendarz sądowy odmówił Skarżącej przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie od tego postanowienia Skarżąca podniosła, że jest osobą starszą i schorowaną od dawna. Z jej zdrowiem jest tak, że raz musi przeznaczyć na leki 140 zł, a innym razem musi pożyczyć. Zajmuje mieszkanie u córki, ale każda ma swoje gospodarstwo i każda reguluje opłaty. Ponosi koszty zakupu węgla i drewna oraz nie stać jej na ponoszenie opłat w terminie. Córka jest samotną matką - sama wychowuje córkę. Ma swoje wydatki i obowiązki. Od dawna jest w ciężkiej sytuacji finansowej i pobiera "debet z miesiąca na miesiąc". We wrześniu pierwszy raz otrzymała zasiłek pielęgnacyjny, który został zajęty przez Urząd Skarbowy. Skarżąca zmuszona była uiścić opłatę za wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 27 sierpnia 2014 r. z uzasadnieniem. Zarządzeniem z dnia 30 września 2014 r. Skarżąca została wezwana, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwana, do wskazania i udokumentowania wydatków, jakie ponosi miesięcznie w związku ze swoim utrzymaniem, w tym wydatków związanych z utrzymaniem lokalu mieszkalnego, który obecnie zajmuje, zakupu leków i leczenia oraz udokumentowania źródła ich finansowania, wyjaśnienia, czy w dalszym ciągu jest właścicielem lokali mieszkalnych położonych w S. przy ul. [...] i ul. [...], czy zostały one zbyte, kiedy i za jaką kwotę, czy lokale te są wynajmowane i za jaką kwotę, jak również udokumentowania twierdzeń w powyższym zakresie stosownymi dokumentami, wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, złożenia zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego o wysokości dochodów za 2013 r. ze wskazaniem źródeł osiągnięcia przychodu. W odpowiedzi na to wezwanie, doręczone w dniu 20 października 2014 r., Skarżąca w piśmie z dnia 24 października 2014 r. stwierdziła, że brak jest podstawy prawnej do takich wezwań. Wyczerpujące oświadczenie majątkowe złożyła na urzędowym formularzu. Sąd pierwszej instancji mając powyższe na uwadze wskazał, że instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od zasady sformułowanej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 P.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, przede wszystkim bezrobotnym, samotnym bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, a więc znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeżeli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Zawarty w art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. W związku z tym, to w interesie wnioskodawcy leży przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania. Niewykazanie przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się przy tym jedynie do stwierdzenia, że Skarżąca uzyskuje lub też nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek, a także obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia niezbędnych środków finansowych. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać wnioskodawcę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, iż Skarżąca nie uczyniła zadość wezwaniu Sądu. Nie przedstawiła żadnych dokumentów i nie złożyła żadnych wyjaśnień, o jakie zwrócił się Sąd w zarządzeniu z dnia 30 września 2014 r. Tym samym, Skarżąca uniemożliwiła Sądowi dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej, wyjaśnienie istotnych wątpliwości w tej kwestii. Sąd podkreślił, że na obecnym etapie postępowania Skarżącą obciąża jedynie obowiązek uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł, zaś Skarżąca dysponuje stałym dochodem w postaci emerytury. Chociaż Skarżąca nie wskazała we wniosku o przyznanie prawa pomocy, że dysponuje jakimś majątkiem, to z akt spraw o sygn. akt I SA/Łd 624/13 i I SA/Łd 511/13 Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wynika, że Skarżąca jest właścicielem mieszkań w S. przy ul. [...] i ul. [...]. Mieszkanie przy ul. [...] w 2013 r. wynajmowała M.B. za kwotę 500 zł miesięcznie. W 2013 r. osiągnęła też dochód z tytułu najmu nieruchomości (kawalerki) w kwocie 7 700 zł (według PIT - 28). Ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w sprawach o podanych wyżej sygn. akt, jak również w sprawie o sygn. akt III SA/Łd 596/14, Skarżąca oświadczyła wprawdzie, że zbyła w dniu 17 września 2013 r. kawalerkę za 75 000 zł, lecz twierdzeń tych w żaden sposób nie udokumentowała. Adres mieszkania przy ul. [...] w S. Skarżąca wskazuje jako adres do korespondencji i podejmuje kierowaną tam korespondencję. Poza tym Sąd podkreślił, że przedstawiona przez Skarżącą sytuacja materialna była także przedmiotem oceny Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w postanowieniu z dnia 4 grudnia 2013 r. sygn. akt II FZ 1094/13 stwierdził brak podstaw do przyznania prawa pomocy. Skarżąca natomiast nie wykazała, aby sytuacja ta uległa zmianie. W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżąca wyraziła żal z powodu odmowy przyznania jej prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. Zaznaczyła, że ze względu na podeszły wiek, pomoc ta jest konieczna i wymagana. Dalej podniosła, że przedmiotowe postanowienie jest krzywdzące i bezpodstawne. Z powodu trudnej sytuacji finansowej nie stać jej na godne życie, ani tym bardziej na opłacenie kosztów pomocy profesjonalnego pełnomocnika. W związku z trudną sytuacją finansową zwróciła się jeszcze raz o przyznanie jej pomocy i pozytywne rozpatrzenie prośby. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazać należy, za Sądem pierwszej instancji, że Skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wniosek Skarżącej dotyczył więc prawa pomocy w zakresie częściowym. W myśl art. 245 § 3 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym określa art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W myśl tego przepisu, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny. Podkreślenia też wymaga, iż prawo pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, prawidłowo Sąd pierwszej instancji uznał, że w przedmiotowej sprawie Skarżąca nie wykazała w dostateczny sposób, iż spełnia przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a. Podzielić należy przede wszystkim stanowisko Sądu pierwszej instancji o sprzeczności podanych przez Skarżącą informacji co do jej stanu majątkowego. Wątpliwości te nie zostały usunięte również w postępowaniu zażaleniowym, mimo że Skarżąca miała na tym etapie postępowania świadomość wątpliwości, które nasunęły się w związku z jej sytuacją finansową Sądowi pierwszej instancji. W pierwszym rzędzie wskazać tu należy, że Skarżąca nie przedstawiła żadnych dokumentów i nie złożyła żadnych wyjaśnień, o jakie zwrócono się do niej w zarządzeniu z dnia 30 września 2014 r. Tym samym, Skarżąca uniemożliwiła Sądowi dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej, wyjaśnienie istotnych wątpliwości w tej kwestii. Z akt sprawy wynika, że Skarżąca dysponuje stałym dochodem w postaci emerytury. Zasadnie Sąd pierwszej instancji podniósł, że chociaż Skarżąca nie wskazała we wniosku o przyznanie prawa pomocy, że dysponuje jakimś majątkiem, to z akt spraw o sygn. akt I SA/Łd 624/13 i I SA/Łd 511/13 Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wynika, że jest właścicielem mieszkań w S. przy ul. [...] i ul. [...]. Mieszkanie przy ul. [...] w 2013 r. wynajmowała za kwotę 500 zł miesięcznie. W 2013 r. osiągnęła też dochód z tytułu najmu nieruchomości w kwocie 7 700 zł Ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w sprawach o podanych wyżej sygn. akt, jak również w sprawie o sygn. akt III SA/Łd 596/14, Skarżąca oświadczyła wprawdzie, że zbyła w dniu 17 września 2013 r. kawalerkę za 75 000 zł, lecz twierdzeń tych w żaden sposób nie udokumentowała. Oceniając informacje, częstokroć sprzeczne, przedstawione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, biorąc przy tym pod uwagę brak potwierdzenia części twierdzeń dokumentacją, jak i niewypełnienie w sposób prawidłowy wezwań do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych oraz uwzględniając sprzeczność oświadczeń Skarżącej z dokumentacją uzyskaną z innych źródeł (w zakresie posiadanych nieruchomości) uznać należy, że prawidłowe i zasługujące na aprobatę było stanowisko Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym Skarżąca nie wykazała, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy, ponieważ ciężar wykazania wymogów ustawowych w tym zakresie - jak już wielokrotnie wskazano - leży po stronie Skarżącej, zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uwagi na powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.