II FZ 1094/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA (del.) Zbigniew Romała po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia H. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 26 września 2013 r. sygn. akt I SA/Łd 624/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi H. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 22 marca 2013 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w zryczałtowanym podatku dochodowym od przychodu uzyskanego ze sprzedaży nieruchomości postanawia oddalić zażalenie. H. G. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 22 marca 2013 r. w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w zryczałtowanym podatku dochodowym od przychodu uzyskanego ze sprzedaży nieruchomości. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 632 zł skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania wnioskodawczyni podała, że jej jedynym źródłem utrzymania jest emerytura, której wysokość od 1 marca 2013 r. wynosi netto 717,35 zł. Podała również, że od 1 kwietnia 2013 r. został przyznany jej zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 203,50 zł (w związku z ukończeniem 75. roku życia), jednakże został on zajęty przez urząd skarbowy. H. G. podała, że trudna sytuacja zmusiła ją do wynajęcia od dnia 1 marca 2013 r. jej jedynego mieszkania (kawalerki) na parę miesięcy, z czego otrzymuje 600 zł miesięcznie, odprowadzając 8,5% podatku z tego tytułu. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego do nadesłania wyciągów z posiadanych przez nią rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, określenia kwoty miesięcznych kosztów utrzymania i wydatków na podstawowe opłaty eksploatacyjne oraz wyjaśnienia kwestii posiadania nieruchomości wskazanych w zaskarżonej decyzji wnioskodawczyni wskazała, że jej podstawowe wydatki takie jak czynsz, odzież, wynoszą miesięcznie równowartość otrzymywanej emerytury. Z kwoty otrzymywanej z wynajmu ponosi wydatki na urząd skarbowy, wyżywienie i telefon. Skarżąca stwierdziła też, że "kwestia nieruchomości należy do całokształtu procesu i nie ma wpływu na jej kondycję finansową co do uiszczenie opłaty sądowej". Do pisma tego skarżąca załączyła decyzję o waloryzacji emerytury z dnia 1 marca 2013 r., zawiadomienie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych skierowane do Urzędu Skarbowego w S. o wysokości świadczenia otrzymywanego przez skarżącą oraz tytuł wykonawczy dotyczący zobowiązania podatkowego, którego dotyczy zaskarżona decyzja. Postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2013 r. sygn. akt I SA/Łd 624/13 referendarz sądowy WSA w Łodzi odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W wyniku wniesionego od ww. rozstrzygnięcia sprzeciwu WSA w Łodzi postanowieniem z dnia 26 września 2013 r. sygn. akt I SA/Łd 624/13 odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji przedstawił stan faktyczny sprawy i dokonał wykładni przepisów regulujących instytucję prawa pomocy, podkreślając, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu odnośnie do braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Sąd pierwszej instancji podał, że ze składanych przez skarżącą wyjaśnień wynika, iż uzyskiwane przez nią dochody z emerytury (717,35 zł netto) oraz z najmu kawalerki, którą zamieszkuje (600 zł), wystarczają jedynie na podstawowe potrzeby życiowe skarżącej oraz "urząd skarbowy", zalega ona z zapłatą czynszu za jeden miesiąc, a na jej koncie bankowym utrzymuje się debet z miesiąca na miesiąc, co ma świadczyć o tym, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Zdaniem WSA w Łodzi, ze złożonych przez skarżącą dokumentów wynika jednak, że obroty na koncie skarżącej w okresach od 9 maja do 10 czerwca 2013 r. oraz od 9 lipca do 8 sierpnia 2013 r. wynosiły 1.426,14 zł, zaś saldo końcowe w tym ostatnim okresie było dodatnie i wynosiło 23,08 zł. Z akt sprawy wynika także, że skarżąca nie tylko zbyła w dniu 14 lipca 2009 r. nieruchomość przy ul. R. w S., której dotyczy postępowanie w niniejszej sprawie, lecz aktywnie dokonywała obrotu innymi nieruchomościami. I tak, w dniu 14 sierpnia 2009 r. skarżąca nabyła za kwotę 155.000 zł zabudowaną nieruchomość (działka nr 1134/1) o powierzchni 12 arów i 36 m2. Na działce tej – wg oświadczeń stron umowy – znajdował się budynek murowany, jednorodzinny w stanie surowym otwartym. Nieruchomość tę skarżąca w dniu 10 listopada 2009 r. darowała córce E. L. W dniu 7 września 2009 r. skarżąca nabyła własność zabudowanej nieruchomości rolnej o obszarze 67 arów (działka nr 110) za kwotę 160.000 zł. Nieruchomość ta została następnie podzielona na dwie działki nr 110/1 i 110/2 odpowiednio o powierzchni 38 arów 66m2 i 30 arów 60m2, które zostały sprzedane w dniach 28 maja i 3 sierpnia 2010 r. łącznie za kwotę 130.000 zł. W dniu 7 października 2009 r. skarżąca nabyła za kwotę 21.000 zł niezabudowaną nieruchomość rolną o powierzchni 6 arów (działka nr 1135). W dniu 7 września 2010 r. skarżąca nabyła własność niezabudowanej nieruchomości rolnej o obszarze 6 arów za kwotę 21.000 zł (działka nr 1136). Nieruchomość tę wraz z działką nr 1135 skarżąca następnie sprzedała w dniu 2 marca 2012 r. łącznie za kwotę 25.000 zł, chociaż nabyła je wcześniej łącznie za kwotę 42.000 zł. Sąd zwrócił uwagę, że ta ostatnia transakcja miała miejsce w czasie, gdy już toczyło się postępowanie podatkowe w niniejszej sprawie. Zdaniem Sądu, jeżeli w ogóle z ceny uzyskanej z tej transakcji skarżąca poczyniła jakieś wydatki, to powinna była uwzględnić także konieczność zabezpieczenia środków na prowadzenie postępowania w niniejszej sprawie. WSA w Łodzi wskazał następnie, że w odpowiedzi na wezwanie do wyjaśnienia kwestii posiadania nieruchomości wskazanych w zaskarżonej decyzji skarżąca stwierdziła jedynie, że "kwestia nieruchomości należy do całokształtu procesu i nie ma wpływu na jej kondycję finansową". Nie udzieliła jednak żadnych wyjaśnień w tej kwestii, nawet w sprzeciwie od postanowienia z dnia 9 sierpnia 2013 r. W ocenie Sądu, postawa skarżącej, polegająca na wybiórczym podawaniu informacji, skutkuje brakiem możliwości wyjaśnienia istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Trudno w tej sytuacji uznać, że skarżąca wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, skoro nie wyjaśniła i nie udokumentowała istotnych okoliczności, które mogą kształtować jej sytuację finansową pomimo skierowania do niej stosownego wezwania. Sąd podkreślił, że na obecnym etapie postępowania skarżącą obciąża jedynie obowiązek uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 632 zł. Zdaniem Sądu, dla oceny zasadności wniosku znaczenie ma również okoliczność, że skarżąca jest właścicielem mieszkania wskazanego we wniosku o przyznanie prawa pomocy (przy ul. B. w S.), które wynajmuje. Z akt sprawy wynika również, że jeszcze w dniu 1 września 2012 r. skarżąca, jako właściciel, wynajęła M. B. na okres do dnia 31 sierpnia 2013 r. z możliwością przedłużenia, mieszkanie o powierzchni 30–40 m2 znajdujące się w S. przy ul. S. za kwotę 500 zł miesięcznie (umowa najmu lokalu mieszkalnego z dnia 1 września 2012 r.). A zatem, skarżąca zataiła prawdę o swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Opierając się na orzecznictwie sądów administracyjnych oraz piśmiennictwie prawniczym WSA w Łodzi wskazał, że sąd każdorazowo powinien cofnąć przyznanie prawa pomocy, jeżeli strona podała nieprawdziwe informacje lub dowody albo zataiła prawdę o swej sytuacji majątkowej, rodzinnej, czy zdolnościach płatniczych. Zdaniem Sądu oznacza to, że skoro cofnięcie prawa pomocy może nastąpić w wypadku, gdy strona wprowadziła sąd w błąd co do ww. okoliczności, to tym bardziej prawo pomocy nie powinno zostać takiej stronie przyznane. Sąd podkreślił również, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. Sytuacja taka ma miejsce w niniejszej sprawie. W złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu H. G. podniosła, że przekazała pełną informację o swojej sytuacji majątkowej. Wskazała, że z wyciągów bankowych jej konta wynika, iż z miesiąca na miesiąc jest na minusie, debet utrzymuje się od dłuższego czasu. Podała, że wszelkie dochody z umowy najmu zostały zainwestowane w kamienicę (wymiana okien, instalacji elektrycznej), do wymiany są jeszcze podłogi, tynki. Z tego powodu do maja 2013 r. spłacała kredyt, co ma ogromne znaczenie dla jej kondycji finansowej. Obecnie otrzymuje tylko 713 zł, z czego musi egzystować, co stanowi uszczerbek na jej zdrowiu. H. G. podała dalej, że zdobyte środki na kupno nieruchomości opisanych w zaskarżonym postanowieniu pochodziły ze sponsoringu, lecz w wyniku losowego wypadku zażądano od niej zwrotu tego sponsoringu. Podkreśliła, że nie posiada żadnych środków finansowych na uiszczenie opłaty sądowej, nie posiada żadnej z opisanych nieruchomości ani starej kamienicy – wnuczka sama remontuje dalej dla siebie mieszkanie w starej kamienicy, a ona musiała sprzedać "zasponsorowaną" nieruchomość i zwrócić pieniądze. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – dalej jako "P.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto również wskazać, że instytucja prawa pomocy (znana również pod nazwą "prawo ubogich") stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak – Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Przenosząc powyższe uwagi teoretyczne na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi właściwie ocenił sytuację majątkową wnioskującej w kontekście jej możliwości uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Należy podkreślić, że oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Nałożenie na sąd takiego zadania prowadzi na gruncie rozpatrywanej sprawy do wniosków dwojakiego rodzaju. Przede wszystkim, zgodnie z utrwalonym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimikolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku skarżącej H. G. jest to dochód z emerytury i najmu mieszkania) lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2013 r. sygn. akt II FZ 565/13, LEX nr 1347096, czy z dnia 29 maja 2013 r. sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Przyznanie stronie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Skarżąca jest właścicielką mieszkania, które częściowo wynajęła, co pozwala nie tylko na wykorzystywanie go jako potencjalnego źródła przychodu, ale również determinuje konieczność ponoszenia tylko części kosztów związanych z jego utrzymaniem. Sposób rozliczania się z osobą zamieszkującą w pozostałej części mieszkania oraz pomoc w prowadzeniu jej gospodarstwa domowego wynika z indywidualnej decyzji skarżącej (która w istocie zobowiązana jest do zapłaty jedynie części kwot wymienionych w rachunkach jako partycypująca w kosztach wspólnych utrzymania mieszkania). Drugą natomiast konsekwencją poczynionych powyżej uwag jest to, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli – zależnie od sytuacji – w zakresie całkowitym bądź też częściowym (por. postanowienie NSA z dnia 19 marca 2012 r. sygn. akt I FZ 10/12, LEX nr 1125333). Tymczasem, w rozpoznawanej sprawie skarżąca dokonała innego wyboru przeznaczenia posiadanych środków pieniężnych. Jak przyznała w zażaleniu, wszelkie dochody z umowy najmu zostały zainwestowane w remont kamienicy, która – jak podała w dalszej części zażalenia – nie jest jej własnością. Takie stwierdzenie skarżącej sprawia, że w przedmiotowej sprawie nie jest również jednoznacznie jasne, jakim dokładnie majątkiem skarżąca faktycznie dysponuje. W powyższym kontekście należy również zwrócić uwagę, że H. G. nie uczyniła w całości zadość wezwaniu referendarza sądowego, albowiem nie wyjaśniła kwestii posiadania nieruchomości wskazanych w zaskarżonej decyzji. Takie postępowanie wnioskodawczyni, polegające na selektywnym podawaniu informacji, skutkowało niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistej sytuacji majątkowej (por. postanowienie NSA z dnia 23 kwietnia 2009 r. sygn. akt I FZ 71/09, LEX nr 564253). Jako gołosłowną należało ocenić argumentację żalącej, że środki na zakup nieruchomości opisanych w postanowieniu Sądu pierwszej instancji pochodziły ze sponsoringu i że w wyniku wypadku losowego zażądano od niej zwrotu tych środków. Na poparcie swojego twierdzenia żaląca nie przedłożyła choćby jednego dokumentu, który mógłby świadczyć, że w istocie taki przebieg wydarzeń miał miejsce. Niepełne wyjaśnienie sytuacji majątkowej przez skarżącą uzasadniało tym samym prawidłową ocenę Sądu pierwszej instancji o braku podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Sądu odwoławczego, skarżąca nie uprawdopodobniła w zażaleniu, ani tym bardziej nie wykazała żadnych nowych okoliczności sprawy, które mogłyby uzasadniać zmianę oceny wyrażonej w postanowieniu Sądu pierwszej instancji. Mając na uwadze wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.