II SA/Wa 899/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędziowie WSA Danuta Kania (spr.), Anna Mierzejewska, Protokolant Referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 września 2014 r. sprawy ze skargi W. B. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2014 r. znak:[...], po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] czerwca 2010 r., stosując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), odmówił przyznania małoletniemu W.B. - reprezentowanemu przez przedstawiciela ustawowego A.B. - renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu –S.B. W uzasadnieniu organ podał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Następnie organ wskazał, iż z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że małoletni W.B. pozostaje na utrzymaniu matki –A.B., której średnie wynagrodzenie z ostatnich 3 miesięcy wynosi 4301,76 zł, z czego na osobę przypada 2150,88 zł. Stwierdził, iż wskazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych małoletniego dziecka, jednak trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Nie można zatem przyjąć, że małoletnie dziecko pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania niezbędnych środków utrzymania. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania ocenić na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2013 r. wynosi 831,15 zł. W okolicznościach niniejszej sprawy dochód na osobę w rodzinie znacznie przekracza ww. kwotę, zatem wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie mógł zostać załatwiony pozytywnie. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A.B. - działająca przez profesjonalnego pełnomocnika - wniosła o przyznanie, na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniegoW.B. W uzasadnieniu poddała szczegółowej analizie przesłanki warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia stwierdzając, że wszystkie z nich zostały spełnione przez małoletniego. Wskazała nadto, iż żaden przepis ww. ustawy nie zawiera definicji "niezbędnych środków utrzymania", zatem ich posiadanie w odniesieniu do każdego wnioskodawcy może być stwierdzone tylko indywidualnie. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej: "k.p.a.", utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lutego 2014 r. W uzasadnieniu organ ponownie wskazał, iż z dokumentacji rentowej wynika, że średni miesięczny dochód A.B. i małoletniego W.B. wynosi 3452,92 brutto zł. Zatem na osobę w rodzinie przypada 1726,46 zł. Dla oceny braku niezbędnych środków utrzymania należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2014 r. wynosi 844,45 zł brutto. Zauważył, iż wykazane środki utrzymania w kwocie 1726,46 zł na członka rodziny mogą być niewystarczające, lecz trudno uznać wymienioną kwotę jako tę, która nie pozwala zaspokoić potrzeb niezbędnych, podstawowych. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez pryzmat osiąganych dochodów jest jak najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się - jako kryterium głównym - wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Świadczenie w drodze wyjątku nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2014 r. A.B. - reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika - zarzuciła naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na ustaleniu przez organ, że małoletni W.B. nie spełnia przesłanek przyznania mu renty rodzinnej w drodze wyjątku, w szczególności, że nie spełnia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, którą zdaniem organu należy oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, podczas gdy zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (m.in. wyrok z dnia 8 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 282/00), żaden przepis ustawy nie zawiera definicji "niezbędnych środków utrzymania", a ich posiadanie w odniesieniu do każdego wnioskodawcy może być stwierdzone tylko indywidualnie. Skarżąca wskazała, iż zaskarżona decyzja narusza interes prawny małoletniego W.B. , gdyż pozbawia go renty rodzinnej pomimo spełnienia przesłanek ustawowych, w tym przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. W związku z powyższymi zarzutami skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy Prezesowi ZUS do ponownego rozpoznania. Ponadto wniosła o przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci informacji miesięcznej dla osoby ubezpieczonej – A.B. na okoliczność ustalenia jej miesięcznego wynagrodzenia. W motywach skargi skarżąca dokonała ponownej analizy przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wskazując, iż małoletni W.B. spełnia wszystkie z nich. Nadto podała, iż ojciec małoletniego – S.B. zginął tragicznie [...] marca 2009 r. w wypadku samochodowym w N. Skarżąca była wówczas w czwartym miesiącu ciąży. Stres spowodowany tą tragedią skutkował zagrożeniem ciąży, z czego następnie wyniknęły problemy zdrowotne u syna - po urodzeniu dziecko miało problem z oddychaniem. Obecnie dziecko ma problemy z [...] i znajduje się pod stałą opieką[...]. Skarżąca wskazała, iż w chwili obecnej jest samotną matką wychowującą dziecko. Nie otrzymuje na rzecz małoletniego syna żadnych świadczeń takich jak: alimenty, zasiłki czy inne świadczenia z MOPS-u czy MOPR-u, gdyż dochód na jednego członka rodziny przekracza kwotę stanowiącą granicę przyznawania świadczeń przez te instytucje. Skarżąca mieszka z synem wraz ze swoimi rodzicami i babcią w mieszkaniu składającym się z dwóch pokoi i kuchni. Zamieszkiwanie pięciu osób w 2-pokojowym mieszkaniu nie jest komfortowe. Dopóki syn W. jest jeszcze mały i nie chodzi do szkoły, nie stanowi to dużego problemu, jednak wkrótce osiągnie on wiek szkolny. Babcia skarżącej ma 84 lata, natomiast jej matka jest inwalidą II grupy i przeszła poważną operację [...]. Na skarżącej spoczywa więc dodatkowo obowiązek opiekowania się rodziną. W ocenie skarżącej sytuacja życiowa i materialna małoletniego W.B. pozwala przyjąć, że spełnił on wszystkie przesłanki wskazane w art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Z tego względu wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest w pełni uzasadniony. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Obecny na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie pełnomocnik skarżącej cofnął wniosek dowodowy zawarty w skardze. Jednocześnie złożył do akt sprawy dwa zaświadczenia z miejsca zatrudnienia skarżącej, zaświadczenie lekarskie, skierowanie do poradni specjalistycznych oraz oświadczenie o nieobecnościach w przedszkolu oraz opłatach za przedszkole małoletniego W.B. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o stroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c p.p.s.a.). Uwzględnienie skargi następuje również w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt jest dotknięty jedną z wad wymienionych w art. 156 k.p.a. (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2014 r. nie narusza prawa. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny - istniejących w dacie wydania zaskarżonej decyzji - okoliczności faktycznych przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten stanowi, iż ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przyznawane w trybie art. 83 ust. 1 ww. ustawy świadczenie ma zatem charakter wyjątkowy, jest przyznawane w szczególnym trybie i w szczególnych sytuacjach. Nie jest to świadczenie socjalne, przyznawane według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną i życiową wnioskodawcy, a jest to świadczenie, które może zostać przyznane w sytuacji niedopełnienia, z powodu szczególnych okoliczności, warunków do uzyskania renty (emerytury) na zasadach ogólnych. Z treści cytowanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie i po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie. Podkreślenia wymaga, że przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Jedną z przesłanek koniecznych, które winna spełniać osoba ubiegająca się o świadczenie w drodze wyjątku, jest brak niezbędnych środków utrzymania. W okolicznościach niniejszej sprawy organ orzekający zasadnie przyjął, iż w przypadku małoletniego [...] powyższa przesłanka nie została spełniona. Analizując przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stwierdzić należy, iż nie zawierają one definicji pojęcia "niezbędne środki utrzymania". Zachodziła zatem konieczność wypracowania przez organy administracji oraz judykaturę sposobu rozumienia tego pojęcia. W ocenie Sądu rację ma organ orzekający, iż metodą wyjaśnienia spornego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Uzasadnione jest bowiem twierdzenie, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby. Podkreślić przy tym należy, iż chodzi tutaj jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu. Odniesienie takie jak wyżej stanowi więc obiektywny miernik spełnienia przesłanki ustawowej. Powyższe stanowisko zbieżne jest z poglądem prezentowanym w orzecznictwie sądów administracyjnych, gdzie przyjęto, że dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy posiadane przez wnioskodawcę środki utrzymania oceniać na tle obowiązującej w dacie orzekania wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (por. wyrok NSA z dnia 27 września 2006 r., sygn. akt I OSK 1112/06, publ. LEX nr 321169, wyrok WSA w Warszawie z dnia 14 lutego 2014 r., sygn. akt II SA/Wa 1325/13, publ. https://orzeczenia.nsa.gov.pl), której wysokość w dacie orzekania przez organ w niniejszej sprawie wynosiła 844,45 zł brutto (por. Komunikat Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lutego 2014 r., M.P. z 2014 r., poz. 165). Należy również zwrócić uwagę na przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 182 ze zm.), której zadaniem - w myśl art. 3 - jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Przepisy ww. ustawy w art. 8 ust. 1 wskazują kryteria dochodowe, które uprawniają do prawa do świadczeń z pomocy społecznej, a więc wyznaczają granicę niezbędnych środków utrzymania. I tak prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 456 zł, zwanej "kryterium dochodowym na osobę w rodzinie", oraz rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zwanej "kryterium dochodowym rodziny" (§ 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2012 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej - Dz. U. z 2012 r., poz. 823). Porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącej z wysokością najniższej emerytury należy wykluczyć możliwość uznania, że małoletni W.B. nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Dochód 2-osobowej rodziny (pkt III oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia [...] lipca 2013 r.) stanowi wynagrodzenie skarżącej z tytułu zatrudnienia, którego średnia miesięczna wysokość według stanu na dzień wydania zaskarżonej decyzji wynosiła 3452,92 zł brutto. Dochód brutto na jednego członka rodziny wynosił zatem 1726,46 zł brutto. Wobec powyższego uznać należało, iż organ właściwie przyjął, iż po stronie małoletniego W.B. nie istnieje wymagana przez ustawodawcę przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Okolicznością niesporną w sprawie jest bowiem to, iż dochód na osobę w rodzinie skarżącej znacząco przewyższa kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Powyższe skutkuje brakiem możliwości zastosowania dyspozycji art. 83 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i przyznania małoletniemu renty w trybie specjalnym. Bez wpływu na powyższą ocenę pozostaje treść dokumentów złożonych przez pełnomocnika skarżącej na rozprawie przed Sądem w dniu 17 września 2014 r. Ponownie podkreślić należy, że organ rozstrzyga sprawę w oparciu o stan faktyczny i prawny obowiązujący w dacie wydania decyzji. Z kolei rzeczą Sądu jest ocena legalności zaskarżonej decyzji z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i procesowym obowiązującym w dacie jej wydania. Z treści ww. dokumentów wynika, że dotyczą one okoliczności faktycznych zaistniałych po dacie wydania zaskarżonej decyzji ([...]kwietnia 2014 r.) i jako takie nie mogły być przedmiotem oceny organu. Dotyczy to zarówno zaświadczenia z zakładu pracy skarżącej z dnia [...] września 2014 r. (z którego wynika, że średnie miesięczne wynagrodzenie netto skarżącej z ostatnich trzech miesięcy wynosi 1993,41 zł), jak i zaświadczenia lekarskiego oraz skierowania do poradni specjalistycznej z dnia [...] września 2014 r. Również kwestia wydatków ponoszonych przez skarżącą w związku z sytuacją zdrowotną małoletniego dziecka i jego uczęszczaniem do przedszkola pozostaje bez wpływu na treść rozstrzygnięcia. Zaznaczyć należy, że ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ww. ustawy przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się - jako kryterium głównym - wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Reasumując Sąd stwierdza, iż niespełnienie przez małoletniego W.B. przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania wyłącza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Zbędna w tej sytuacji była analiza sytuacji zainteresowanego pod kątem spełnienia pozostałych warunków określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jak już wyżej zaznaczono, przyznanie świadczenia wyjątkowego uwarunkowane jest łącznym spełnieniem wszystkich wymienionych w tym przepisie przesłanek. Brak zaistnienia którejkolwiek z nich uniemożliwia pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. Końcowo Sąd zauważa, że rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie nie uniemożliwia wystąpienia w przyszłości z ponownym wnioskiem o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, jednak tylko w sytuacji, gdyby zmianie uległy okoliczności faktyczne, w szczególności sytuacja materialna wnioskodawcy. W świetle powyższego, uznając iż zaskarżona decyzja nie narusza prawa, zaś zarzuty podniesione w skardze nie zasługują na uwzględnienie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.