II SA/Wa 1325/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska (spr.), Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska, Anna Mierzejewska, Protokolant Referent stażysta Małgorzata Ciach, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lutego 2014 r. sprawy ze skargi W.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2013 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] lutego 2013 r., o odmowie przyznania W. P. świadczenia w drodze wyjątku. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2012 r. W. P. wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku podniosła, że obecnie ma 56 lat i nie posiada jakiegokolwiek dochodu. Sąd Apelacyjny w W. wyrokiem z dnia [...] maja 2012 r. wydanym w sprawie sygn. akt [...] oddalił jej apelację w sprawie odmowy przyznania prawa do emerytury z uwagi na staż w szczególnych warunkach. Wnioskodawczyni podkreśliła, że w jej przypadku łączny udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynosi 16 lat, 6 miesięcy i 4 dni. W jej ocenie, z uwagi na tak znaczny okres stażu pracy jest w pełni legitymowana do złożenia wniosku o przyznanie renty nadzwyczajnej, gdyż z uwagi na zaawansowany już wiek i schorzenia nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lutego 2013 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania W. P. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych organ stwierdził, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy spełnione są łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia. Organ wskazał, iż z przedstawionej dokumentacji wynika, że orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] grudnia 2012 r. W. P. nie została uznana za osobę niezdolną do pracy. Wnioskodawczyni ma ukończone 56 lat, a więc nie osiągnęła powszechnego wieku emerytalnego wynoszącego w jej wypadku 61 lat i 4 miesiące. W związku z powyższym nie spełnia warunku, jakim jest niemożność podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Zarówno stan zdrowia, jak i wiek nie uniemożliwiają jej podjęcia zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Jednocześnie organ podkreślił, iż fakt nie osiągnięcia jeszcze wieku emerytalnego nie stanowi przeszkody do nabycia w przyszłości prawa do emerytury w trybie zwykłym. Organ zaznaczył też, że wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny, nie wskazuje, aby wnioskodawczyni pozostawała bez niezbędnych środków utrzymania. W złożonym do Prezesa ZUS wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy W. P., przedstawiając dotychczasowy przebieg swojego zatrudnienia, zwróciła się o przyznanie świadczenia emerytalnego przysługującego pracownikom kolejowym lub jakiegokolwiek innego świadczenia. Wyjaśniła, że w jej przypadku przyczyną nieudowodnienia 20 lat okresów składkowych i nieskładkowych było to, że w wieku niespełna 36 lat życia przeszła na rentę inwalidzką kończąc pracę zawodową. Podkreśliła, że praca na kolei nie należy do lekkich, jest stresowa i odpowiedzialna. Zaznaczyła też, że gdyby uwzględniono jej pracę w gospodarstwie rolnym rodziców w okresie, gdy uczęszczała do liceum ogólnokształcącego dla pracujących, to miałaby 20-letni okres pracy. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2013 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] lutego 2013 r. o odmowie przyznania W. P. świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ podtrzymał wcześniejszą argumentację. Podkreślił ponadto, iż brak wymaganego wieku emerytalnego nie może zostać potraktowany w charakterze okoliczności szczególnej, wskutek której wnioskodawczyni nie spełniła warunków wymaganych do nabycia emerytury w trybie zwykłym. Niezależnie od powyższego organ zaznaczył, że łączny miesięczny dochód 2 osobowej rodziny wnioskodawczyni składa się z wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia jej męża w kwocie 2188,28 zł brutto, na jedną osobę w rodzinie przypada zatem kwota 1094,14 zł brutto, co nie pozwala na uznanie, że wnioskodawczyni pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił, że brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2013 r. wynosi 831,15 zł, co znajduje odzwierciedlenie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok WSA z dnia 14 listopada 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 1553/05 i wyrok WSA z dnia 19 maja 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 365/06). Zaznaczył też, że art. 83 ust. 1 ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być zatem dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek zatem wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawczyni, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. W związku z powyższym, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ustawy Prezes ZUS stwierdził, iż nie może przyznać wnioskodawczyni emerytury w drodze wyjątku. W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie W. P. stwierdziła, iż w jej ocenie spełnia wszystkie warunki do przyznania emerytury kolejowej. Podniosła, iż w okresie od [...] października 1972 r. do [...] lipca 1975 r. pracowała w gospodarstwie rolnym rodziców, w okresie od [...] lipca 1975 r. do [...] kwietnia 1992 r. pracowała na kolei, w okresie od [...] kwietnia 1992 r. do [...] marca 2004 r. przebywała na rencie inwalidzkiej z tytułu niezdolności do pracy, a po tym okresie przebywała przez rok na zasiłku dla bezrobotnych, a zatem ma udowodniony łącznie ponad 20 – letni okres zatrudnienia. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do argumentów przedstawionych w skardze organ wyjaśnił, iż skarżąca nie spełnia warunków do nabycia prawa do jakiejkolwiek wcześniejszej emerytury - co zostało potwierdzone prawomocnymi wyrokami sądów pracy i ubezpieczeń społecznych. Prezes ZUS nie ma natomiast żadnej możliwości przyznania świadczenia o charakterze szczególnym i będącym odstępstwem od powszechnie obowiązujących przepisów emerytalnych - wcześniejszej emerytury - w trybie wyjątku, nie istnieje bowiem możliwość przyznawania świadczeń "w drodze wyjątku od wyjątku". Nie ma też możliwości przyznania skarżącej w trybie wyjątkowym emerytury "zwykłej" - ze względu na fakt, że nie osiągnęła ona wieku emerytalnego i nie jest niezdolna do pracy ze względu na stan zdrowia. Trudna sytuacja materialna nie stanowi natomiast wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, zwłaszcza w sytuacji, kiedy dochody w rodzinie przekraczają na osobę wysokość najniższej emerytury z FUS, a taka sytuacja ma miejsce w tym przypadku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione przesłanki niezbędne do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż skarżąca nie może być uznana za osobę, która nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, jak też za osobę, która nie ma niezbędnych środków utrzymania. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy, bądź wiekiem. Oba elementy skarżącej zaś nie dotyczą. Bezspornym w niniejszej sprawie jest bowiem, że skarżąca nie osiągnęła ustawowego wieku emerytalnego kobiet, który w jej wypadku wynosi 61 lat i 4 miesiące. Nie ma też orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. W aktach administracyjnych znajduje się bowiem orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] grudnia 2012 r. ustalające, iż skarżąca nie jest osobą niezdolną do pracy. Należy w tym miejscu podkreślić, iż Prezes ZUS orzekając w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może dokonywać swobodnej oceny zdolności wnioskodawcy do podjęcia zatrudnienia, lecz jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS, a w przypadku wniesienia od niego sprzeciwu, orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS. W stanie faktycznym niniejszej sprawy ustalenia dokonane przez komisję lekarską ZUS w orzeczeniu z dnia [...] grudnia 2012 r. były zatem wiążące dla Prezesa ZUS. Zgodnie bowiem z art. 14 ust. 3 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej ZUS. W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, Prezes ZUS prawidłowo też wywiódł, że w przypadku W. P. nie została również spełniona, przewidziana w art. 83 ust. 1 ustawy, przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Należy zgodzić się z organem, iż przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych (a nie niewystarczających) środków utrzymania. Dlatego środki, którymi dysponuje osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia mogą nie wystarczać na zaspokojenie jej wszystkich potrzeb. Zgodnie ze stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy posiadane przez wnioskodawcę środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, której wysokość w dacie orzekania przez organ w niniejszej sprawie wynosiła 831,15 zł (vide: wyrok NSA z dnia 27 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1112/06, LEX nr 321169; wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 stycznia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 2148/06, niepubl.). Należy również zwrócić uwagę na przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362), której zadaniem jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ustawy o pomocy społecznej). Przepisy powołanej ustawy w art. 8 ust. 1 wskazują kryteria dochodowe, które uprawniają do prawa do świadczeń z pomocy społecznej, a więc wyznaczają granicę niezbędnych środków utrzymania. I tak prawo do świadczeń pieniężnych przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 542 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej", osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 456 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym na osobę w rodzinie" oraz rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zwanej dalej "kryterium dochodowym rodziny". Porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącej z wysokością najniższej emerytury należy wykluczyć możliwość uznania, że jej rodzina nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Łączny miesięczny dochód 2-osobowej rodziny skarżącej składa się bowiem z wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia jej męża w kwocie 2188,28 zł brutto. Dochód brutto na jednego członka rodziny wynosi zatem 1094,14 zł. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, iż organ dokonał prawidłowej oceny spełniania przez skarżącą przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Wykazane przez skarżącą środki utrzymania mogą nie zaspokajać wszystkich jej potrzeb życiowych, ale nie pozwalają uznać, że jest ona pozbawiona niezbędnych środków utrzymania. Wskazane powyżej okoliczności mają kluczowe znaczenie w niniejszej sprawie i w sposób jednoznaczny wskazują, iż skarżąca nie spełnia łącznie wszystkich przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Reasumując, brak spełnienia przez skarżącą przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, wyłączają możliwość przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Zbędna, w tej sytuacji, była analiza sytuacji skarżącej pod kątem występowania szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabyła ona prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] lutego 2013 r. odmawiające przyznania W. P. świadczenia w drodze wyjątku, odpowiadają prawu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.