II FSK 322/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Andrzej Jagiełło (sprawozdawca), Sędzia NSA Zbigniew Kmieciak, Sędzia WSA del. Marek Olejnik, Protokolant Justyna Bluszko-Biernacka, po rozpoznaniu w dniu 1 marca 2017 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej B. K. i B. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 1 października 2014 r. sygn. akt I SA/Sz 538/14 w sprawie ze skargi B. K. i B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie z dnia 3 marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku od środków transportowych za 2013 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) uchyla zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie, 3) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie na rzecz B. K. i B. K. kwotę 900 (słownie: dziewięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. 1.1. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 1 października 2014 r., sygn. akt I SA/Sz 538/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę B.K. i B.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie z dnia 3 marca 2014 r. w przedmiocie podatku od środków transportowych za 2013 r. 1.2. Przedstawiając stan sprawy Sąd pierwszej instancji wskazał, że Prezydent Miasta K. wszczął w dniu 4 kwietnia 2013 r. wobec B.K. postępowanie podatkowe w celu określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od środków transportowych należnego w 2013 r. za trzy środki transportowe: dwa ciągniki siodłowe (nr rej. [...] oraz [...]) i naczepę ciężarową (nr rej. [...]). Następnie, w dniu 4 września 2013 r., postępowaniem podatkowym została objęta B.K. - żona B.K. Powodem wszczęcia postępowania był fakt odmowy złożenia przez podatnika deklaracji na podatek od środków transportowych i niezapłacenie tego podatku, do czego był zobowiązany z mocy prawa. Organ pierwszej instancji wydał w dniu 25 listopada 2013 r. decyzję, w której określił stronom wysokość zobowiązania podatkowego w podatku od środków transportowych za 2013 rok na kwotę 5.211 zł Po rozpatrzeniu odwołania podatników, decyzją z dnia 3 marca 2014 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy tę decyzję. Organ wskazał, że istniały podstawy do wszczęcia postępowania w sprawie określenia wysokości zobowiązania w podatku od środków transportowych, ponieważ podatnik - wbrew ustawowemu obowiązkowi - odmówił złożenia deklaracji podatkowych na podatek za 2013 r. ani też nie zapłacił należnego podatku. Postępowanie prowadzone było zgodnie z zasadami wynikającymi z ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.) – dalej: O.p. i wykazało, że podatnikiem podatku od środków transportowych za dwa ciągniki siodłowe i naczepę ciężarową są ich właściciele, czyli małżonkowie K. Organ podkreślił, że w trakcie postępowania podatkowego żadna ze stron nie współpracowała z organem pierwszej instancji i nie udzielała informacji, o które organ prosił, w tym o rodzaj ustroju małżeńskiego panującego w ich związku. Odnosząc się zaś do zarzutu posłużenia się przez organ pierwszej instancji orzeczeniem sądu administracyjnego, w którym stan faktyczny nie był tożsamy ze stanem niniejszej sprawy, Kolegium wyjaśniło, iż organ ten skorzystał z ustaleń Sądu jedynie w kwestii informacji o ustroju małżeńskim B. i B.K., nie wydaje się przy tym, aby ustrój ten był inny w 2012 r. niż w roku 2013. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na tę decyzję Kolegium, skarżący domagali się jej uchylenia oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, umorzenia przedmiotowego postępowania egzekucyjnego, dopuszczenia dowodu w postaci powołania rzeczoznawcy ds. motoryzacji na okoliczność określenia stanu technicznego pojazdów i uznania ich za złom, uznania obecnego postępowania administracyjnego za postępowanie administracyjne na okoliczność określenia podatku od środków transportowych za 2013 r., a nie postępowanie egzekucyjne w administracji, przeprowadzenia dowodu z załączonych do skargi pism. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Na rozprawie w dniu 1 października 2014 r. skarżący oświadczył, że związek małżeński zawarł w 1983 r. (jednak działalność gospodarczą prowadził samodzielnie) i nie zawarł z żoną umowy o rozdzielności majątkowej ale samochody były jego odrębnym majątkiem, zaś naczepa prawdopodobnie została zakupiona przed zawarciem związku małżeńskiego. 1.3. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając skargę podniósł, że przy powstaniu obowiązku podatkowego w podatku od środków transportowych znaczenie ma fakt zarejestrowania. Konieczność opłacania podatku od środków transportowych nie jest uzależniona od faktycznego użytkowania pojazdu, obowiązek ten wygasa dopiero z chwilą wyrejestrowania pojazdu lub wydania decyzji organu rejestrującego o czasowym wycofaniu pojazdu z ruchu. Dopiero wydanie decyzji o wyrejestrowaniu pojazdu lub o jego czasowym wycofaniu z ruchu spowoduje z końcem miesiąca, w którym dokonano wyrejestrowania lub wycofania z ruchu pojazdu, wygaśnięcie obowiązku podatkowego. Dopóki natomiast właściciel nie złoży wniosku i nie zostanie wydana stosowna decyzja, dopóty ciążyć będzie na nim obowiązek podatkowy w podatku od środków transportowych. Dalej Sąd zauważył, że skarżący nie udzielili na żądanie organu pierwszej instancji informacji odnośnie ustroju małżeńskiej wspólności ustawowej. Należało zatem przyjąć, że domniemanie wspólności przedmiotów majątkowych nabytych w trakcie trwania wspólności ustawowej z art. 33 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – dalej: K.r.o., nie zostało obalone. W niniejszej sprawie środki transportowe zostały nabyte przez B.K. odpowiednio w 2000 r. (ciągniki siodłowe) i w 1997 r. (naczepa) - jak wynika z informacji udzielonej przez skarżącego na rozprawie, czyli w czasie trwania wspólności ustawowej małżeńskiej z B.K. Zastosowanie znajduje zatem art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 roku o podatkach i opłatach lokalnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 95, poz. 613 ze zm.,) – dalej u.p.o.l., ustanawiający solidarną odpowiedzialność współwłaścicieli w podatku od środków transportu. Bez wpływu na istnienie obowiązku podatkowego miał przy tym stan techniczny nabytych środków transportowych, faktyczny brak możliwości korzystania z posiadanego środka transportowego, czy istnienie zastawu rejestrowego. Nie budziły także wątpliwości Sądu zastosowane stawki w podatku od środków transportowych, wynikające z uchwały Rady Miasta K. Nr XIII/161/11 z dnia 17 listopada 2011 r. w sprawie określenia wysokości stawek podatku od środków transportowych na terenie miasta K. 2.1 W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku skarżący zarzucili: 1. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej: p.p.s.a., naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy a mianowicie: - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 191 O.p. - poprzez brak stwierdzenia naruszeń prawa i odmowę uchylenia przez sąd zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem prawa o postępowaniu polegającym na przekroczeniu granicy swobodnej oceny dowodów, które polegało na jednostronnej, wybiórczej i niepełnej ocenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego, w sposób niezgodny z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, z pominięciem takich dowodów jak treść decyzji określających za lata 2006-2011, treść rejestrów Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców oraz wyjaśnienia stron, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ skutkowało poczynieniem błędnych ustaleń faktycznych w zakresie osoby właściciela środków transportowych, których dotyczy niniejsze postępowanie; - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 121 § 1, art. 122 oraz art. 187 § 1 w zw. z art. 33 K.r.o. poprzez brak stwierdzenia naruszeń prawa i odmowę uchylenia przez sąd zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy zaskarżona decyzja wydana została z mającymi istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniami prawa o postępowaniu, polegającymi na niewyjaśnieniu wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności, zaniechaniu przeprowadzenia wszystkich dowodów, pominięciu istotnych dowodów, przerzucaniu inicjatywy dowodowej na skarżących oraz bezzasadnym zastosowaniu domniemania przynależności wszystkich nabytych w okresie małżeństwa rzeczy do majątku wspólnego małżonków; 2. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie: - art. 9 ust. 1 u.p.o.l. - poprzez jego nienależyte zastosowanie, polegające na oddaleniu skargi na decyzję określającą skarżącym zobowiązania podatkowe w podatku od środków transportowych, podczas gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym w szczególności analogicznych decyzji z lat 2006-2011 oraz wpisów w Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców wynikało, iż jedynym właścicielem pojazdów jest B.K.; - art. 9 ust. 2 u.p.o.l. - poprzez jego nieuzasadnione zastosowanie w sytuacji, gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynikało, iż środki transportowe nie stanowią współwłasności dwóch ani większej liczby osób. Przy tak sformułowanych zarzutach skarżący wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie oraz zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wg norm prawem przepisanych. Ponadto skarżący wnieśli o przeprowadzenie dowodów z załączonych do skargi kasacyjnej dokumentów: oświadczeń K.K., B.K. i B.K. - na okoliczność, iż środki transportowe, których dotyczy niniejsze postępowanie, stanowią wyłączną własność B.K. 2.2 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie nie złożyło odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. 3.1 Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, dlatego podlega uwzględnieniu. Kluczową dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy kwestią jest ustalenie, kto jest podatnikiem podatku od określonych w zaskarżonej decyzji środków transportowych. W decyzjach organów podatkowych oraz w zaskarżonym wyroku WSA w Szczecinie przyjęto, że zobowiązanie podatkowe ciąży solidarnie na skarżących, z uwagi na fakt, że przedmiot opodatkowania został nabyty przez jednego z małżonków w trakcie istnienia między nimi małżeńskiej wspólności ustawowej. Z kolei skarżący kwestionują powyższe ustalenia, argumentując, że środki transportowe zostały nabyte przez skarżącego B.K. do jego majątku osobistego. Zgodzić należy się z organami i Sądem administracyjnym pierwszej instancji, że stosownie do treści art. 31 § 1 zd. 1 K.r.o., z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przepisy ten jednakże w zdaniu drugim wyraźnie wskazuje, że przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Z kolei art. 33 K.r.o. enumeratywnie wymienia składniki majątkowe, które – z uwagi na ich charakter lub sposób nabycia - należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Z powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że z momentem powstania wspólności ustawowej nie dochodzi do zniesienia majątków osobistych małżonków. Każdy z małżonków nadal posiada majątek osobisty, w skład którego wchodzą przede wszystkim składniki nabyte przed powstaniem wspólności oraz nabyte w inny sposób określony w art. 33 K.r.o. Jeżeli nie doszło do pełnego rozszerzenia wspólności majątkowej w drodze umowy (por. art. 47 K.r.o.), majątek wspólny nie zastępuje majątków osobistych obojga małżonków, lecz funkcjonuje w stosunku do nich równolegle. W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że postępowanie dowodowe – w zakresie ustalenia własności spornych środków transportowych – prowadzone było wadliwie, zarówno przez organ pierwszej, jak i drugiej instancji. Pismami z 20 czerwca i 30 lipca 2013 r. organ podatkowy pierwszej instancji wezwał skarżącego B.K. do złożenia oświadczenia, czy między skarżącymi istnieje ustrój małżeńskiej wspólności majątkowej. Skarżący na powyższe wezwania nie odpowiedział. W decyzji z 25 listopada 2013 r. r. Prezydent Miasta K. stwierdził, że: "Prowadzone postępowanie nie wykluczyło istnienia małżeńskiej wspólności majątkowej. Z uwagi na to organ przyjął, że w/w pojazdy są współwłasnością B. i B. K. Dlatego też niniejsze postępowanie prowadzone jest w stosunku do współwłaścicieli". W decyzji z 3 marca 2014 r. Kolegium uznało, że: "Z uwagi na to, że w żadnym zbiorze danych urzędowych dostępnych organowi podatkowemu nie ma informacji o rozdzielności majątkowej B. i B. K., jak również brak danych o podziale małżeńskiego majątku, ani też o posiadaniu majątku odrębnego przez B.K., przyjąć należy, że w małżeństwie tym obowiązuje majątkowa wspólność małżeńska i cały majątek ruchomy, w tym także środki transportowe będące przedmiotem decyzji podatkowej są współwłasnością B. i B. K.". Rozumowanie przedstawione w uzasadnieniach decyzji organów obu instancji jest wadliwe, organy bowiem - wbrew wyraźnej treści obowiązujących przepisów K.r.o. - przyjęły, że sam fakt nabycia spornych środków transportowych przez skarżącego w trakcie istnienia małżeńskiej wspólności ustawowej (co nie zostało zresztą poparte stosowanymi dowodami), jednoznacznie przesądza o wejściu tych składników do majątku wspólnego. Wniosek taki jest nieuprawniony, ignoruje bowiem treść art. 31 § 1 zd. 2 oraz art. 33 K.r.o. Z przepisów tych wynika wyraźnie, że mimo istnienia między małżonkami wspólności ustawowej, małżonkowie zachowują majątki osobiste, w skład których wchodzą prawa i przedmioty majątkowe nabyte w przypadkach określonych w art. 33 K.r.o. Rzecz w tym, że samo ustalenie istnienia między małżonkami wspólności ustawowej oraz faktu, że określone składniki majątkowe zostały nabyte przez jednego z małżonków w czasie jej trwania, nie implikuje wniosku, że składniki te objęte są wspólnością ustawową - może bowiem zaistnieć jeden z wyjątków przewidzianych w art. 33 K.r.o. Dopiero zatem wykluczenie, że dany składnik majątkowy nie wszedł do majątku osobistego (na zasadach określonych w art. 33 K.r.o.) pozwala przyjąć wniosek, że należy zaliczyć go do majątku wspólnego. Podkreślić należy przy tym, że obowiązujące przepisy prawa nie uprawniają organów do domniemywania, że składnik nabyty w trakcie trwania wspólności przez jednego z małżonków należy zaliczyć do majątku wspólnego. Jakkolwiek w postępowaniu cywilnym, na podstawie art. 231 K.p.c. można konstruować takie domniemanie faktyczne (tzw. "preferowanie" majątku wspólnego - por. G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Małżeństwo. Komentarz, Lex 2013 oraz postanowienie SN z dnia 17 października 2003 r., sygn. akt IV CK 283/02), to w postępowaniu podatkowym organy zobowiązane są, w świetle art. 122 i art. 187 § 1 O.p. , udowodnić w sposób odpowiadający zasadzie prawdy obiektywnej, kto jest właścicielem przedmiotu opodatkowania. Postępowanie dowodowe prowadzone w rozpoznawanej sprawie od samego początku nie dawało szans na jednoznaczne przesądzenie spornej okoliczności, bowiem, dokonując czynności dowodowych, organy wyszły ze sprzecznych z przepisami obowiązującego prawa założeń dotyczących cywilnoprawnego ukształtowania relacji majątkowych między małżonkami. Tego fundamentalnego błędu nie dostrzegł również Sąd administracyjny pierwszej instancji w toku przeprowadzonej kontroli sądowoadministracyjnej. Sąd ten mylnie uznał, że stanowiące przedmiot opodatkowania środki transportowe weszły w skład majątku wspólnego oraz że w związku z nieudzielaniem przez skarżącego informacji odnośnie ustroju małżeńskiej wspólności ustawowej, należało: "przyjąć, że domniemanie wspólności przedmiotów majątkowych nabytych w czasie trwania wspólności ustawowej z art. 33 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie zostało obalone. Tym samym B.K. i B.K. są podatnikami od środków transportu stanowiących przedmioty łączącej ich wspólności ustawowej" (s. 10 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Odnosząc się do tego ostatniego argumentu, raz jeszcze należy podkreślić, że z uwagi na zasadę prawdy obiektywnej, na której opiera się postępowanie dowodowe normowane przepisami Ordynacji podatkowej (por. art. 122 oraz art. 187 § 1), w postępowaniu przed organami podatkowymi nie ma podstaw do przyjmowania domniemań faktycznych. Jak wskazuje się w piśmiennictwie, "Ordynacja podatkowa nie dopuszcza przyjmowania domniemań jako metody dowodzenia" (por. B. Adamiak, J. Borkowski, R. Mastalski, J. Zubrzycki, Ordynacja podatkowa. Komentarz, Wrocław 2016, s. 950, a także S. Babiarz, B. Dauter, B. Gruszczyński, R. Hauser, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Ordynacja podatkowa. Komentarz, Warszawa 2010, s. 762). Akt ten formułuje jedynie określone domniemania prawne w przepisach szczegółowych, żaden z tych przepisów nie dotyczy jednak kwestii zaliczania składników majątkowych nabytych przez małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej do majątku dorobkowego. Wyczerpujące rozpatrzenie całego materiału dowodowego, o którym mowa w art. 187 § 1 O.p. , powinno prowadzić do jednoznacznych ustaleń faktycznych i prawnych. Postępowanie dowodowe przeprowadzone w sprawie, w zakresie omówionej powyżej okoliczności, wymogów tych nie spełnia, w związku z czym oba sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania uznać należało za trafne. W związku z tym, że okoliczność ustalenia osoby podatnika ma zasadnicze znaczenie dla rozpoznania niniejszej sprawy, wszelkie pozostałe zarzuty sformułowane we wniesionym środku zaskarżenia na obecnym etapie postępowania nie mogą zostać merytorycznie rozpoznane. Ponownie rozpoznając sprawę, organy podatkowe zobowiązane będą w sposób nie budzący wątpliwości ustalić – na podstawie dowodów, a nie domniemań - czyją własnością były w analizowanym okresie sporne środki transportowe. Ponieważ samo istnienie (bądź nieistnienie) między skarżącymi wspólności ustawowej kwestii tej nie przesądza, organy zobowiązane będą – z uwzględnieniem art. 33 K.r.o. - ustalić czy przedmiot opodatkowania był objęty wspólnością ustawową, czy też wchodził w skład majątku osobistego B.K. 3.2 Uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 188 i art. 193 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. O zwrocie kosztów postępowania w sprawie Sąd orzekł na podstawie art. 209 w związku z art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a.