II OZ 38/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 27 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia A. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 18 grudnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 2011/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia A. z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 18 grudnia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu A. z siedzibą w W. (dalej jako "Stowarzyszenie") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z [...] sierpnia 2014 r. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym. W ocenie Sądu I instancji, realizując cele regulaminowe członkowie Stowarzyszenia powinni podjąć odpowiednie środki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych. Sąd I instancji wyjaśnił, że skarżące Stowarzyszenie obecnie liczy trzech członków. Dziewięciu członków zrezygnowało z członkostwa w Stowarzyszeniu z uwagi na podjęte wobec członków stowarzyszenia działania przez kancelarię prawną reprezentującą firmę inwestycyjną (pozyskanie ich danych osobowych celem wytoczenia powództwa cywilnego). Każdy z członków uiszcza składkę członkowską w wysokości 50 zł miesięcznie. Do wydatków stowarzyszenie zalicza opłaty związane z prowadzeniem postępowań sądowych: wpis od skarg i skarg kasacyjnych, opłata kancelaryjna od uzasadnień wyroków. Zgodnie z oświadczeniem skarżącego Stowarzyszenia, w 2014 r. wydatkowało na ten cel 4417 zł. Zdaniem Sądu I instancji, powyższe okoliczności nie przesądzają o tym, że skarżące Stowarzyszenie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Stowarzyszenie nie podjęło bowiem przewidzianych prawem instrumentów umożliwiających zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie podmiotu. Stowarzyszenie, które ma ustawową liczbę członków a wysokość ustalonych składek członkowskich uniemożliwia mu funkcjonowanie i realizowanie celów, dla których zostało powołane, powinno podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku, np. podwyższając wysokość składek członkowskich, czy zwiększając liczbę jego członków. W ocenie Sądu I instancji, brak jest podstaw, żeby ciężary związane z funkcjonowaniem takiego Stowarzyszenia przerzucać na Skarb Państwa. Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednak nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Skarb Państwa. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło stowarzyszenie. Zarzuciło, że wbrew stanowisku Sądu I instancji podejmuje skuteczne działania dla poprawy swojej sytuacji finansowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 - zwanej dalej "p.p.s.a."), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna jednak wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania żeby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 568). Zasadnicze znaczenie dla niniejszego rozstrzygnięcia ma stwierdzenie, że Stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Oznacza to, że chociaż Stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia to jednak automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. Odstąpienie od pozyskiwania środków na swoją działalność oznaczałoby w istocie niedopuszczalne przerzucenie finansowania działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa. Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.). Stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 powołanej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie. Jednym z określonych w regulaminie rodzajów środków działania skarżącego Stowarzyszenia jest występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i sądowych w sprawach z zakresu ochrony środowiska. Zatem Stowarzyszenie, którego regulaminowa działalność polega m.in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Dlatego Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki (por. postanowienie NSA z 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Skarb Państwa przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana byłaby ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Naczelny Sąd Administracyjny podziela argumentację przedstawioną przez Sąd I instancji. Z akt sprawy nie wynika, żeby stowarzyszenie podjęło wszelkie niezbędne działania, w celu pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych w zainicjowanym postępowaniu. Z przedstawionego w zażaleniu wyliczenia wynika bowiem, że na koszty sądowe w ciągu pierwszego półrocza 2014 r. wydało 4853 zł (w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z 13 listopada 2014 r. Stowarzyszenie wskazywało kwotę 4417 zł), co oznacza kwotę około 53 zł na członka stowarzyszenia miesięcznie. Jednocześnie z oświadczeń stowarzyszenia wynika, że składka wynosi obecnie 50 zł miesięcznie i jest uiszczana przez trzech członków Stowarzyszenia. Pozostali członkowie Stowarzyszenia zrezygnowali z członkostwa w tej organizacji. Oznacza to, że środki, którymi obecnie dysponuje Stowarzyszenie nie przystają do zakresu jego aktywności. Zmniejszenie składu osobowego stowarzyszenia, przy jednoczesnym braku zapewnienia wystarczających środków na dalszą jego działalność, nie pozwala na przyjęcie, że także z tej przyczyny Stowarzyszeniu powinno zostać przyznane prawo pomocy. Z tych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.