II OZ 745/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Leszek Kamiński, po rozpoznaniu w dniu 19 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia P. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 24 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Po 1093/14 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi P. B. na decyzję Wojewody W. w przedmiocie sprzeciwu wobec zgłoszenia zamiaru wykonania robót budowlanych postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z 24 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Po 1093/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi P. B., zw. dalej skarżącym, na decyzję Wojewody W. z dnia 30 lipca 2014 r. w przedmiocie sprzeciwu wobec zgłoszenia zamiaru wykonania robót budowlanych. W uzasadnieniu Sąd Wojewódzki wskazał, że skarżący oświadczył, iż nie uzyskuje znacznych dochodów, utrzymuje się wraz z żoną ze stosunku pracy skarżącego za wynagrodzeniem w wysokości 1 750 zł brutto miesięcznie. Żona skarżącego nie uzyskuje żadnych dochodów i nie składała deklaracji podatkowych, nie ma rachunku bankowego. Skarżący nie ma możliwości prowadzenia działalności gospodarczej na dotychczasowych zasadach. Posiada budynki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. W budynkach tych skarżący nie prowadzi jednak działalności gospodarczej, gdyż Starosta decyzją z dnia 16 lipca 2010 r. zakazał działalności w zakresie prowadzenia stacji kontroli pojazdów. Pozostały do spłaty zobowiązania w wysokości około 900 000 zł. Oświadczył, że zobowiązania te spłaca z przychodów z dzierżawy części budynków, w których prowadzona była działalność gospodarcza. Podał, że obsługuje zaciągnięte w związku z funkcjonowaniem stacji kredyty i raty leasingowe. Nadto skarżący podał, że posiada nieruchomość rolną o powierzchni 57 2452 ha. Źródłami przychodów skarżącego są działalność gospodarcza i rolnicza oraz czynsz dzierżawny z wynajmu pomieszczeń użytkowych. Podał, że posiada rachunek bankowy, ale nie wykazuje on żadnych obrotów ze względu na to, że jest zajęty ze względu na toczące się postępowania egzekucyjne. Prowadzi działalność gospodarczą w postaci stacji paliw płynnych w K., z której w okresie od stycznia do marca 2015 r. uzyskał przychód w wysokości 26 865,82 zł i poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości 70 738,54 zł, strata wyniosła 43 872,72 zł. Roczny przychód w 2014 r. z tej działalności wyniósł 407 941,75 zł, koszty uzyskania przychodu 432 045,82 zł, co dało stratę w wysokości 24 104,07 zł. Skarżący nabył towary i usługi opodatkowane podatkiem VAT o wartości 8 312 zł w styczniu 2015 r. 9 139 zł w lutym 2015 r. i 9 415 zł w marcu 2015 r. Nadto skarżący oświadczył, że z prowadzonej działalności rolniczej - z uprawy zbóż - przychód w 2014 r. wyniósł około 100 000 zł, koszty tej działalności wyniosły: 33 000 zł tytułu zasiewów, 29 000 zł z tytułu zbiorów, 59 000 zł z tytułu uprawy i 12 000 zł na środki ochrony roślin, 5 000 zł – ubezpieczenie, 4 000 zł podatek rolny i od nieruchomości. Koszty tej działalności od kwietnia 2014 r. wyniosły 110 000 zł. Skarżący posiada nieruchomości w K.: grunt 12.164 m², budynki 585 m² budynki stacji paliw – nieruchomość nieużywana, pozostałe budynki dzierżawione przez "..." sp. z o.o. oraz nieruchomość rolną o powierzchni 52 5452 ha, na której prowadzi uprawę roślinną oraz 4,7 ha – lasu. Sprzedał części budynków. Nadto oświadczył, że dom przy ul. A., gdzie zamieszkuje należy do jego matki. Oświadczył, że o wysokość wydatków na prowadzenie gospodarstwa domowego wynosi 2 650 zł miesięcznie. Wyszczególnił i opisał zaciągnięte kredyty i leasingi oraz oświadczył o ich wysokości oraz miesięcznych obciążeniach. Mając powyższe na uwadze Sąd Wojewódzki stwierdził, że wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem Sądu, oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego zawarte w treści formularza o prawo pomocy oraz jego uzupełnieniu nie pozwala na stwierdzenie, że skarżący nie dysponuje środkami, których nie może przeznaczyć na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Z przedłożonych dokumentów księgowych oraz z zeznań i deklaracji podatkowych wynika, że skarżący uzyskuje przychody z kilku źródeł: prowadzi działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze, prowadzi działalność rolniczą oraz wydzierżawia posiadane nieruchomości. Wprawdzie teraz podnosi, że obecnie otrzymuje rentę, ale nie podał jej wysokości i nie przedłożył dokumentów potwierdzających powyższe twierdzenie. Jakkolwiek dochód z wynagrodzenia za pracę czy z renty stanowi jedynie ułamek jego realnych przychodów uzyskiwanych z działalności gospodarczej oraz rolniczej. Sprzedał także część budynków. Wprawdzie działalność gospodarcza przynosi straty, ale okoliczność ta nie możne przesądzać o zasadności wniosku o prawo pomocy. Przy tym sam fakt, że suma uzyskiwanych z działalności gospodarczej przychodów jest niższa od ponoszonych przez wnioskodawców kosztów uzyskania przychodu, nie oznacza braku środków finansowych. Strata jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych. Faktem jest, że skarżący dysponuje i wydatkuje środki na pokrycie kosztów tej działalności gospodarczej. Dzięki uzyskiwanym stałym miesięcznym przychodom z działalności gospodarczej rzędu 9 000 zł. skarżący posiada realną możliwość wygospodarowania środków na koszty niniejszego postępowania. Zwłaszcza, że nadto uzyskuje przychody z działalności rolniczej (zadeklarowane 100 000 zł w 2014 r.) oraz ze sprzedaży i wynajmu majątku nieruchomego. Z powyższego wynika również, że przychody skarżącego z działalności gospodarczej, wbrew temu co podnosi, nie uległy zmniejszeniu, utrzymuje je na stałym poziomie. Skarżący oświadczył we wniosku o prawo pomocy, że kredyty i raty leasingowe spłaca na bieżąco z czynszu uzyskiwanego z dzierżawy nieruchomości. Ponadto, podkreślić należy, że konieczność spłaty kredytów i innych zobowiązań natury gospodarczej nie korzysta z pierwszeństwa przed ponoszeniem kosztów sądowych. Skoro strona ma kilka źródeł dochodu, to nie można uznać, że obiektywnie nie ma możliwości poniesienia kosztów sądowych z tego tylko względu, że środki te woli inwestować w bieżącą działalność gospodarczą i wydatki te zaliczać do kosztów uzyskania przychodów. Wnioskodawca nie wykazał, że środki egzekucyjne zastosowane w postępowaniach egzekucyjnych, wykluczają możliwości poniesienia kosztów postępowania. Pomimo wezwania skarżący nie wykazał, że egzekucja została skierowana do czynnych rachunków bankowych (nie wykonano wezwania w zakresie przedłożenia wyciągów z czynnych rachunków bankowych). Z przedłożonych dokumentów nie wynika, że skierowanie egzekucji do wierzytelności przypadających skarżącemu ma ten skutek, iż kwota pozostająca w dyspozycji wnioskodawcy nie wystarcza na pokrycie deklarowanych kosztów utrzymania koniecznego oraz kosztów prowadzonych postępowań sądowych. Skarżący poprzestał tylko na wymienieniu wysokości obciążeń z tytułu kredytów, pożyczek i rat leasingowych. Skarżący zadeklarował, że ma zaległości publicznoprawne w wysokości 900 000 zł, ale podał, że spłaca je z przychodów z dzierżawy budynków gospodarczych. Skoro zatem, jeśli nieznana pozostaje wysokość kwot pobranych od wnioskodawcy na realizację środków egzekucyjnych, to nie można stwierdzić, czy i w jakim rozmiarze, prowadzone postępowania egzekucyjne ograniczają możliwości płatnicze wynikające z posiadanych przychodów. Nadto skarżący uchylił się od przedłożenia wyciągów ze wszystkich posiadanych przez siebie rachunków bankowych, które w sposób pełny obrazują realną sytuację finansową wnioskodawcy. Mając powyższe na uwadze, Sąd Wojewódzki stwierdził, że wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych niniejszego postępowania. Skarżący złożył zażalenie na powyższe postanowienie WSA, wskazując, że Sąd Wojewódzki błędnie ustalił stan faktyczny sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Uregulowana w art. 243-263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy przyjmując, że wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocena Sądu Wojewódzkiego była prawidłowa. Przyznanie prawa pomocy to w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu Państwa, dlatego winno być udzielane wyjątkowo. Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych obiektywnie możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Skarżący posiada znaczny majątek, co wyklucza uznanie go za osobę ubogą. W ocenie Sądu, trudno jest dać wiarę, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych (500 zł) kiedy wiadomo, że posiada on m.in. nieruchomości rolne o powierzchni 57 2452 ha przeznaczone pod uprawę roślin, ponad 4 ha lasu oraz budynki stacji paliw. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11). Sąd Wojewódzki szczegółowo przeanalizował sytuację skarżącego jego dochody i rozchody, słusznie wskazując, że koszty sądowe nie mogą być stawiane jako ostatnie w kolejności do zaspokajania. Zobowiązania prywatnoprawne (np. z tytułu bieżących rozliczeń) nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Jak już wyżej wskazano opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Takim uzasadnionym powodem nie jest konieczność ponoszenia kosztów prowadzonej działalności rolniczej czy gospodarczej. Kwestia wyboru przez skarżącego innych celów, na które przeznacza on posiadane środki finansowe, nie może przemawiać za zastosowaniem odstępstwa od zasady wynikającej z art. 199 p.p.s.a. Skarżący zdaje się uważać, że koszty sądowe powinny być poniesione dopiero w sytuacji, gdy po zaspokojeniu wszelkich potrzeb i zrealizowaniu planów związanych z prowadzoną działalnością pozostają jakieś wolne środki, tymczasem jest to błędny tok rozumowania, nieuwzględniający wyjątkowości instytucji prawa pomocy i tego, że – jak już podkreślono – zobowiązania prywatnoprawne nie mogą być priorytetem względem danin publicznoprawnych, do których należą koszty sądowe. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny prawidłowo przeanalizował stan faktyczny sprawy i prawidłowo stwierdził, że z argumentacji strony i przedłożonych dokumentów nie wynika, by nie było możliwe wygospodarowanie środków koniecznych do poniesienia kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie, tak więc nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a w konsekwencji zaskarżone postanowienie jest zgodne z prawem. Z tych względów, na podstawie art. 197 § 1 i § 2 w związku z art. 184 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.