I OZ 52/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 3 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 27 listopada 2014 r., sygn. akt II SAB/Po 84/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. K. na bezczynność Komendanta Komisariatu Policji Poznań-Jeżyce w Poznaniu w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej postanawia: oddalić zażalenie. T. K. złożył w dniu 30 września 2014 r. na urzędowym formularzu wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, ustanowienie radcy prawnego i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku wyjaśnił, że od 2009 r. nie ma pracy i dochodów. Nie ma również oszczędności i majątku. Od kwietnia 2009 r. mieszka u rodziny, a od 2009 r. z uwagi na brak pracy i dochodu pozostaje na całkowitym jej utrzymaniu (korzysta ze środków do życia otrzymywanych od rodziny). W kwietniu 2009 r. chciał się zarejestrować w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny, jednakże organ odmówił mu nadania statusu osoby bezrobotnej. Z tego też powodu nie ma dostępu do ofert pracy w PUP oraz do pomocy opieki społecznej. Oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, z uwagi na fakt, że oświadczenie skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy było niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej: p.p.s.a.), skarżący został wezwany o jego uzupełnienie, poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Odpowiadając na wezwanie skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych źródeł dochodów, pozostaje na utrzymaniu rodziny, ale nie otrzymuje od niej żadnych środków. Z uwagi na brak źródeł dochodów nie składał zeznań rocznych podatkowych za 2012 i 2013 r. Nie posiada oszczędności ani rachunku bankowego. Nie posiada żadnego majątku, w tym samochodów. W związku z utratą pracy nie spłacił kredytu na łączną kwotę 11.000,- zł, zaś obecnie ratalnie spłaca grzywnę sądową w łącznej wysokości ok. 4.000,- zł - na ten cel pożycza miesięcznie od rodziny 100,- zł. W związku z powyższym jest zadłużony u rodziny na kwotę ok. 20.000,- zł. Nie posiada nieruchomości, nie prowadzi działalności gospodarczej. Oświadczył, że nie ewidencjonuje kwot jakie jego rodzina przeznacza na jego utrzymanie, dlatego nie może ich podać. Nie jest w stanie podać źródeł finansowania jego utrzymania. Wskazał jednocześnie, że art. 255 p.p.s.a. nie stanowi podstawy do żądania od wnioskodawcy, źródeł dochodów członków rodziny, na której utrzymaniu pozostaje. Przepis ten stanowi jedynie podstawę do podania źródeł dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów i stanu rodzinnego, a nie stanu rodzinnego osób innych niż on. Postanowieniem z dnia 3 listopada 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. Skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza, podtrzymując swoje wcześniejsze oświadczenia. Zaznaczył, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami i nie jest domownikiem członków rodziny na których utrzymaniu pozostaje. Od czasu do czasu przebywa u członków jego rodziny celem np. pożywienia się, przenocowania lub wspomożenia starej, chorej matce. Podkreślił, że Sąd nie ma podstaw prawnych domagania się od niego informacji o stanie majątkowym członków jego rodziny. Dodatkowo wskazał sygnatury i daty sześciu postanowień WSA w Poznaniu, którymi prawo pomocy zostało mu przyznane. Postanowienia te były wydane na podstawie takich samych okoliczności jak podane przez stronę w niniejszej sprawie. Skarżący zasugerował, że referendarz sądowy orzekający w jego sprawie otrzymał polecenie niewydawania postanowienia o przyznaniu mu prawa pomocy. Postanowieniem z 27 listopada 2014 r. (sygn. akt II SAB/Po 84/14) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w sytuacji, gdy na podstawie art. 255 p.p.s.a. wzywa się stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, z którymi wnioskujący współtworzy gospodarstwo domowe (na których utrzymaniu się znajduje), to odmowa udostępnienia tych dokumentów przez wnioskodawcę, prowadząca do ich nieprzedłożenia, przesądza o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie skarżącego pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, wnioskodawca przedstawił tylko te informacje, które mogą świadczyć o jego złej sytuacji materialnej, pomijając pozostałe, mimo że został o nie wezwany. I tak skarżący, mimo wezwania nie wskazał wszystkich źródeł dochodów członków jego rodziny, na których utrzymaniu pozostaje stojąc na stanowisku, że z przepisu art. 255 p.p.s.a. nie wynika obowiązek podania takich informacji. Według Sądu pierwszej instancji, wspólne zamieszkanie, pozostawanie na całkowitym utrzymaniu oraz materialne wsparcie, które T. K. otrzymuje od członków rodziny (w tym pomoc w spłacie kredytu w wysokości 11 tys. zł., grzywny sądowej w wysokości 4 tys. zł) uzasadniają ocenę, że skarżący wraz z członkami rodziny u której zamieszkuje współtworzy wspólne gospodarstwo domowe. Wnioskodawca konsekwentnie podnosi, że mieszka u rodziny i znajduje się na utrzymaniu członków rodziny oraz zapewniają oni wszystkie jego potrzeby. Przyjąć zatem należy, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z tymi osobami. Wobec powyższego zasadnie na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwano skarżącego do wyjaśnienia stanu majątkowego członków rodziny, gdyż ich sytuacja finansowa i majątkowa rzutuje na możliwości płatnicze skarżącego. Z istoty prawa pomocy wynika, że sytuacja finansowa wnioskodawcy oceniana jest przez pryzmat dochodów wszystkich członków rodziny uwzględniając przy tym nie tylko przychody osób, z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ale także i koszty utrzymania wszystkich członków rodziny. W niniejszej sprawie ocena możliwości płatniczych rodziny skarżącego jest o tyle istotna, że jak skarżący sam podkreślał, rodzina prócz kosztów utrzymania, zapewnia wszystkie przydatne mu dobra oraz ponosi także koszty jego zobowiązań finansowych (kredytu, grzywny). Uzasadnione jest twierdzenie, że rodzina wnioskodawcy, która go utrzymuje, może dysponować odpowiednimi środkami na poniesienie także i kosztów niniejszego postępowania sądowego. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawcę informacji wymienionych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy, czego w istocie wnioskodawca odmówił. W związku z powyższym, niemożliwe okazało się ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej T. K. Skarżący, uchylając się od przedstawienia precyzyjnych informacji w omawianym zakresie, w istocie uniemożliwił Sądowi poczynienie niezbędnych ustaleń faktycznych w sprawie. Nie sposób przyjąć, że Sąd, będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy, dysponentem środków publicznych, będzie decydował o sfinansowaniu udziału skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych danych przedstawionych przez wnioskodawcę. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający (patrz. postanowienie NSA z dnia 8 sierpnia 2014 r. o sygn. akt II FZ 760/14 - dostępne na stronie internetowej: www.orzeczenia.nsa.gov.pl) Odnosząc się do uwag wnioskodawcy, że w sześciu innych sprawach sądowoadministracyjnych przyznano mu prawo pomocy wyjaśnić należy, że przesłanki przyznania prawa pomocy należy oceniać w każdej indywidualnej sprawie wnioskodawcy, zaś przyznanie prawa pomocy w jednej sprawie nie determinuje niejako "automatycznie" rozstrzygnięcia o takiej treści w innej sprawie. Za każdym razem przesłanki te podlegają odrębnej ocenie Sądu lub Referendarza sądowego. Obszernie uzasadnione zażalenie na powyższe postanowienie wniósł T. K. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Dotyczy osób, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem. Zwrot "gdy osoba ta wykaże", zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Innymi słowy, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek należytego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, a zatem posiadanego majątku, uzyskiwanych dochodów oraz wydatków. W sytuacji, gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, to jest jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione, na podstawie art. 255 p.p.s.a., do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Norma z art. 255 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 p.p.s.a. oświadczeń i dokumentów stanowi niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął, że skarżący nie wykazał, że należy mu przyznać prawo, ponieważ nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 p.p.s.a. i nie wykonał wezwania wystosowanego na podstawie art. 255 p.p.s.a. To stanowisko Sądu pierwszej instancji jest trafne. Skarżący od wielu lat nie uzyskuje żadnych dochodów – co sam podkreśla – pozostając całkowicie na zupełnym utrzymaniu rodziny, która ponosi także koszty jego zobowiązań finansowych. Wobec tego należy się zgodzić z Sądem I instancji, że uzasadnione jest przypuszczenie, że rodzina skarżącego może pozostawać z nim we wspólnym gospodarstwie domowym i może także dysponować odpowiednimi środkami na pokrycie kosztów niniejszego postępowania sądowego. Aby to wyjaśnić, skarżący powinien zatem przedstawić stan majątkowy członków rodziny skarżącego – w szczególności wskazać, kto i jakie konkretnie kwoty mu przekazuje na codzienne, bieżące utrzymanie. Okoliczność, że skarżący od długiego czasu nie uzyskuje żadnych dochodów nie oznacza bowiem, że faktycznie nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi. Natomiast postawa skarżącego, w istocie uchylająca się od udzielenia odpowiedzi na temat sytuacji finansowej rodziny, która go utrzymuje, uzasadnia przypuszczenie, że skarżący lub osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym w istocie posiadają środki, których skarżący nie chce Sądowi ujawnić. W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.