I OZ 589/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T.K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 stycznia 2015 r. o sygn. akt II SA/Po 1123/14 w sprawie z wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi T.K. na postanowienie Wojewody Wielkopolskiego z dnia 28 lipca 2014 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania postanawia: oddalić zażalenie. Pismem z dnia 10 września 2014 r. T.K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na postanowienie Wojewody Wielkopolskiego z dnia 28 lipca 2014 r. w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania. Równocześnie skarżący wniósł o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W związku z wezwaniem Sądu o złożenie wniosku w przedmiocie przyznania prawa pomocy na urzędowym formularzu PPF, T.K. złożył w dniu 28 października 2014 r. stosowny wniosek o przyznanie prawa pomocy w całości poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego i adwokata. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał na brak zatrudnienia, całkowity brak dochodów, brak oszczędności i brak majątku. Od kwietnia 2009 r. pozostaje na utrzymaniu rodziny, zamieszkuje przy rodzinie. Od 2009 r. korzysta ze środków do życia otrzymanych od rodziny. Zarejestrowany jest w Powiatowym Urzędzie Pracy, organ odmówił mu nadania statusu osoby bezrobotnej, nie ma dostępu do ofert pracy i do pomocy społecznej. Skarżący wskazał także, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami i nie posiada jakiegokolwiek majątku. Z uwagi na fakt, że wniosek o prawo pomocy na urzędowym formularzu był niepełny, co do sytuacji finansowej i rodzinnej, w szczególności wnioskodawca nie podał stanu rodziny, dochodów osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ani wysokości kosztów swojego utrzymania, zwrócono się do skarżącego, w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, o uzupełnianie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych aktualnych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi skarżący podał, że jak wskazał we wniosku - nie posiada żadnych źródeł dochodów, pozostaje na utrzymaniu rodziny, od której nie otrzymuje dochodów, co do źródeł dochodów rodziny podał, że należy zwrócić się do członków jego rodziny z takim pytaniem. Nadto przepis art. 255 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie stanowi podstawy do żądania od wnioskodawcy podania źródeł dochodów członków jego rodziny, a jedynie źródeł stanu majątkowego samego wnioskodawcy. Skarżący podał, że z uwagi na brak dochodów nie składał zeznań podatkowych, nie ma także oszczędności, więc nie posiada rachunku bankowego. Oświadczył, że nie spłacił w pełni kredytu na łączną kwotę około 11 tys. zł, obecnie spłaca ratalnie grzywnę sądową w wysokości około 4 tys. zł., na co środki otrzymuje od rodziny pożyczając 100 zł miesięcznie. Skarżący oświadczył, że u rodziny zadłużony jest na kwotę około 20 tys. zł, co spłaci gdy uzyska jakiekolwiek zatrudnienie umożliwiające uzyskanie dochodu. Następnie oświadczył, że nie posiada żadnej nieruchomości, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada samochodów, nie jest także w stanie podać wysokości kosztów swojego koniecznego utrzymania ponoszonych przez rodzinę, która zapewnia mu wszystkie potrzebne dobra. Postanowieniem referendarza tutejszego WSA w Poznaniu z dnia 28 listopada 2014 r., sygn. akt II SA/Po 1123/14 skarżącemu odmówiono przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia podniesiono, że brak współpracy skarżącego ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Wskazano również, że pomimo złożenia odpowiedzi na wezwanie skarżący nie przedstawił wyjaśnień i dokumentów, które pozwoliłyby na dokładną analizę jego sytuacji materialnej, finansowej i rodzinnej w celu zbadania czy zaistniały przesłanki do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. T.K. nie zgodził się z powyższym rozstrzygnięciem i wniósł sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący podniósł, że już wykazał w sposób wyczerpujący, iż znajduję się z złej sytuacji finansowej i społecznej i nie posiada żadnych środków pieniężnych na opłacenie pełnomocnika, natomiast nie posiada umiejętności dowodzenia o istnieniu okoliczności stanowiących o nieistnieniu innych okoliczności. Zdaniem wnioskodawcy, wyjaśnił on swoją rzeczywistą sytuację finansową, natomiast nie przedłożył żadnych dokumentów poświadczających nieistnienie okoliczności przeciwnych do okoliczności wskazanych w tym oświadczeniu, albowiem nie sposób udowodnić faktu i okoliczności, jakie po prostu nie istnieją, zaś żądanie ich udowodnienia jest po prostu absurdalne i stanowi o braku wyobraźni oraz doświadczenia życiowego. Skarżący podniósł także, że nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego oraz nie posiada własnej rodziny, a osoby, na których utrzymaniu pozostaje nie prowadzą z nim wspólnego gospodarstwa domowego i też nie są domownikami skarżącego - tym bardziej, że nie prowadzi on własnego domu a jedynie od czasu do czasu przybywa do członków jego rodziny celem np. pożywienia się lub przenocowania, a takich okoliczności nie sposób traktować jako prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego. Dlatego też uznanie, że wnioskodawca miałby prowadzić własne gospodarstwo domowe wraz z jego domownikami, jest zdaniem skarżącego absurdalne i żenujące. Ponadto zdaniem wnioskodawcy, nieuprawnionym jest żądanie aby skarżący inwigilował osoby, na utrzymaniu których pozostaje i gromadził informacje o źródłach ich dochodów wraz z wysokością ich dochodów i na żądanie sądu donosił o tym do sądu. Następnie wnioskodawca powołał sygnatury postanowień Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, kiedy prawo pomocy zostało mu przyznano. Zdaniem wnioskodawcy, niekorzystne dla niego rozstrzygnięcie referendarza sądowego ewidentnie ogranicza prawa konstytucyjne skarżącego i tym samym daje podstawę do skarżenia państwa polskiego do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, i tym samym tutejszy sąd naraża Skarb Państwa na możliwe finansowe straty przewyższające koszta przyznanej skarżącemu pomocy prawnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 22 stycznia 2015 r. odmówił przyznania prawa pomocy. Odnosząc się do wniosku skarżącego i przedstawionej w nim sytuacji majątkowej, w pierwszej kolejności Sąd stwierdził, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd zauważył, że skarżący od wielu lat nie uzyskuje żadnych dochodów, pozostając całkowicie na utrzymaniu rodziny, która ponosi także koszty jego zobowiązań finansowych. Uzasadnione jest zatem przypuszczenie, że rodzina skarżącego może także dysponować odpowiednimi środkami na pokrycie kosztów niniejszego postępowania sądowego. Aby to wyjaśnić zasadne jest przedstawienie stanu majątkowego członków rodziny skarżącego, a więc przede wszystkim wskazanie kto i jakie konkretnie kwoty przekazuje skarżącemu na codzienne, bieżące utrzymanie. Według Sądu wspólne zamieszkanie, pozostawanie na całkowitym utrzymaniu oraz materialne wsparcie, które wnioskodawca otrzymuje od rodziny uzasadniają ocenę, że skarżący wraz z członkami rodziny, u której zamieszkuje współtworzy wspólne gospodarstwo domowe. Wnioskodawca konsekwentnie podnosi, że mieszka u rodziny i znajduje się na utrzymaniu członków rodziny oraz zapewniają oni wszystkie jego potrzeby. Przyjąć zatem zdaniem WSA należy, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z tymi osobami. Wobec powyższego zasadnie na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwano skarżącego do wyjaśnienia stanu majątkowego członków rodziny, gdyż ich sytuacja finansowa i majątkowa rzutuje na możliwości płatnicze skarżącego. Z istoty prawa pomocy wynika, że sytuacja finansowa wnioskodawcy oceniana jest przez pryzmat dochodów wszystkich członków rodziny uwzględniając przy tym nie tylko przychody osób, z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ale także i koszty utrzymania wszystkich członków rodziny. W niniejszej sprawie ocena możliwości płatniczych rodziny skarżącego jest o tyle istotna, że jak skarżący sam podkreślał, rodzina prócz kosztów utrzymania, zapewnia wszystkie przydatne mu dobra oraz ponosi, także koszty jego zobowiązań finansowych. Uzasadnione jest twierdzenie, że rodzina wnioskodawcy, która go utrzymuje, może dysponować odpowiednimi środkami na poniesienie także i kosztów niniejszego postępowania sądowego. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawcę informacji wymienionych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy, czego w istocie wnioskodawca odmówił. Jak wskazał Sąd pierwszej instancji postawa skarżącego, w istocie uchylająca się od udzielenia odpowiedzi na temat sytuacji finansowej rodziny, która go utrzymuje, uzasadnia przypuszczenie, że skarżący może posiadać środki, których nie chce Sądowi ujawnić. Natomiast sama okoliczność, że skarżący od długiego czasu nie uzyskuje żadnych dochodów nie oznacza jeszcze, że faktycznie nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi (por. postanowienie NSA z dnia 11 września 2014 r., sygn. akt I OZ 718/14, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd nie podważył przy tym faktu, że sytuacja finansowa i osobista skarżącego jest skomplikowana. Jednakże pomimo wezwania Sądu z dnia 3 listopada 2014 r. skarżący nie przedstawił wyjaśnień i dokumentów, które pozwoliłyby na dokładną analizę jego sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej w celu zbadania czy rzeczywiście zaistniały przesłanki do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w żądanym zakresie. Wnioskodawca przedstawił tylko te informacje, które mogą świadczyć o jego złej sytuacji materialnej, pomijając pozostałe, mimo że został o nie wezwany. Z tych względów wniosek skarżącego nie mógł zostać uwzględniony. WSA podkreślił, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł T.K. W uzasadnieniu przedstawił argumentację mającą przemawiać za uwzględnieniem środka zaskarżenia, jak również poddał krytyce sędziego wydającego zaskarżone postanowienie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z konstrukcji powołanej normy prawnej wynika, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione, przy czym stosownie do treści art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie – nawet w części – obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wskazać ponadto trzeba, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest obowiązek ponoszenia kosztów sądowych przez wnoszącego skargę. Zwolnienie od tegoż obowiązku ma charakter wyjątkowy i muszą za nim przemawiać uzasadnione okoliczności faktyczne wskazujące, iż obiektywna sytuacja finansowa strony nie daje jej możliwości zgromadzenia odpowiednich środków na poniesienie kosztów sądowych. W rozpoznawanej sprawie skarżący wezwany na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych oświadczeń popartych dokumentami, które miały być uzupełnieniem złożonego na formularzu oświadczenia odnośnie jego stanu majątkowego, nie uczynił zadość wezwaniu Sądu, bowiem nie wykonał wezwania Sądu. Trafnie Sąd pierwszej instancji zauważył, że wnioskodawca przedstawił tylko te informacje, które mogą świadczyć o jego złej sytuacji materialnej, pomijając pozostałe, mimo że został o nie wezwany. I tak skarżący, mimo wezwania nie wskazał wszystkich źródeł dochodów członków jego rodziny, na których utrzymaniu pozostaje stojąc na stanowisku, iż z przepisu art. 255 p.p.s.a. nie wynika obowiązek podania takich informacji. Należy zauważyć, że skarżący od wielu lat nie uzyskuje żadnych dochodów – co sam podkreśla – pozostając całkowicie na zupełnym utrzymaniu rodziny, która ponosi także koszty jego zobowiązań finansowych. Wobec tego należy się zgodzić z Sądem I instancji, że uzasadnione jest przypuszczenie, iż rodzina skarżącego może także dysponować odpowiednimi środkami na pokrycie kosztów niniejszego postępowania sądowego. Aby to wyjaśnić zasadne jest zatem przedstawienie stanu majątkowego członków rodziny skarżącego – w szczególności wskazania kto i jakie konkretnie kwoty mu przekazuje na codzienne, bieżące utrzymanie. Okoliczność, że skarżący od długiego czasu nie uzyskuje żadnych dochodów nie oznacza bowiem – w świetle niniejszej sprawy – że faktycznie nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi. Natomiast postawa skarżącego, w istocie uchylająca się od udzielenia odpowiedzi na temat sytuacji finansowej rodziny, która go utrzymuje, uzasadnia przypuszczenie, że skarżący w istocie posiada środki, których nie chce Sądowi ujawnić (por. postanowienia NSA: z dnia 11 września 2014 r., I OZ 718/14, z dnia 27 lutego 2015 r., I OZ 163/15). Z tych względów Sąd I instancji prawidłowo uznał, że wniosek skarżącego nie mógł zostać uwzględniony, a to z uwagi na brak współdziałania ze strony wnioskodawcy, pozwalającego na prawidłowe ustalenie jego sytuacji majątkowej. Wobec powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji postanowienia