I SA/Wa 1708/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Wroczyński (spr.) Sędziowie: WSA Emilia Lewandowska WSA Iwona Owsińska-Gwiazda Protokolant starszy sekretarz sądowy Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2013 r. sprawy ze skargi E. S., B. W., J. B. i K. H. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP oddala skargę. Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] Minister Skarbu Państwa działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. – dalej jako Kpa) oraz art. 2 i art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm. – dalej jako ustawa zabużańska) utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2012 r., nr [...] odmawiającą potwierdzenia E. S., K. H., B. W. oraz J. B. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez B. W. nieruchomości – majątku ziemskiego [...] gm. [...], pow. [...], woj. [...], obecnie Republika [...]. Z ustaleń organu odwoławczego wynika, że właścicielem mienia pozostawionego był B. W. zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] sierpnia 1923 r. przyznającym mu prawo własności do majątku ziemskiego [...], gm. [...], pow. [...], ziemi [...], przestrzeni [...] dziesięcin z zabudowaniami i przynależnościami. Na podstawie zaświadczenia archiwalnego wydanego przez dyrektora zakładu "Archiwum Państwowego Obwodu [...]" B. W. na rok 1927 posiadał [...] ha ziemi w majątku [...]. Natomiast w piśmie Ambasady RP w [...] z dnia [...] września 2010 r. stwierdzono, że nie odnaleziono dokumentów potwierdzających sprzedaż, darowiznę lub w inny sposób utratę do 1939 r. majątku [...] przez B. W. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego K. z dnia [...] lipca 2009 r. sygn. akt [...] B. W. uznano za zmarłego w dacie [...] grudnia 1946 r. Zdaniem organu z analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że B. W. przed śmiercią nie opuścił byłego terytorium Rzeczpospolitej bowiem we wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty oraz wyjaśnieniach stron wskazano, że został on w 1940 r. zabity przez funkcjonariuszy radzieckich w więzieniu mieszczącym się w miejscowości P. na [...]. Organ wyjaśnił, że w art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej określone zostały zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski; układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski; układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego, a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad; umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. W ocenie organu skoro przepis ten wylicza okoliczności, w związku z którymi miało miejsce opuszczenie byłego terytorium RP i utrata prawa własności nieruchomości, to wolą ustawodawcy było, aby uprawnienie do rekompensaty z tytułu pozostawienie nieruchomości przysługiwało wyłącznie osobom, które repatriowały się do Polski na podstawie jednej z pięciu wymienionych wyżej umów międzynarodowych lub wskutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej) i jednocześnie były zmuszone opuścić byłe terytorium RP. Za okoliczność bezsporną organ uznał to, że B. W. nie opuścił "Kresów Wschodnich", a więc nie spełnił jednej z przesłanek, o których mowa w art. 2 ustawy zabużańskiej, nie jest w tej sytuacji osobą uprawioną do rekompensaty. W związku z tym, że prawo do rekompensaty jest prawem dziedzicznym, aby spadkobiercy mogli je dziedziczyć, spadkodawca sam musi spełnić wszystkie wymogi do jego nabycia. Jeśli zatem właściciel nieruchomości nie nabył takiego prawa to również jego spadkobiercy nie mogli go nabyć. Z tych wszystkich względów organ odwoławczy uznał, że odmowa przez organ I instancji potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz spadkobierców byłego właściciela tj. E. S., K. H., B. W. oraz J. B. jest prawidłowa. W skardze na decyzję Ministra Skarbu Państwa wyżej wymienieni zastępowani przez radcę prawnego, zarzucili naruszenie przepisów postępowania tj. art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 Kpa, a wobec zebrania w sprawie całości wymaganych prawem dowodów wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Skarbu Państwa i ustalenie, że skarżącym przysługuje prawo do rekompensaty za mienie postawione przez B. W. W uzasadnieniu skargi podnieśli, że organ administracji dokonuje ustaleń stanu faktycznego nie tylko opierając się na zgromadzonym materiale dowodowym, ale także na podstawie domniemania faktycznego, które wynika z zasad doświadczenia życiowego i wnioskowania na podstawie zasad logiki. W ocenie skarżących właściciel nieruchomości spełnił warunki określone w art. 2 ustawy zabużańskiej, gdyż w dniu 1 września 1939 r. był obywatelem polskim i zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium RP. Jednocześnie odwołując się do poprzedniej decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] marca 2011 r. wydanej w tej sprawie skarżący stwierdzili, że nieznane są przyczyny zmiany stanowiska tego organu utrzymującego wcześniej, że B. W. w związku z wojną pozostawił swoją nieruchomość na byłych terenach RP, ale wobec zamordowania go w 1940 r. przez NKWD z przyczyn od siebie niezależnych nie mógł terenów tych fizycznie opuścić. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Katalog rozstrzygnięć, możliwych do podjęcia przez sąd administracyjny w stosunku do zaskarżonej decyzji, precyzuje przepis art. 145 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270). Uwzględniając skargę, sąd może, w zależności od rodzaju stwierdzonego naruszenia, uchylić, stwierdzić nieważność lub wydanie decyzji z naruszeniem prawa. Do kompetencji sądu administracyjnego nie należy natomiast rozstrzyganie o kwestiach należących do właściwości organów administracji, w tym o zasadności prowadzenia postępowania administracyjnego w danej sprawie i rozstrzyganie o jej meritum. Z tych względów nie podlegał rozpoznaniu wniosek skargi o ustalenie, że skarżącym przysługuje prawo do rekompensaty za mienie postawione przez B. W. Przechodząc do oceny zaskarżonej decyzji należy uznać, że analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na bezzasadność skargi. Z przepisów art. 1, art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej wynika, że prawo do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej może zrealizować będący obywatelem polskim spadkobierca właściciela tychże nieruchomości tylko wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je w związku z jedną z poniższych przyczyn: 1) w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie umów z lat 1944-1945; (art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 1 pkt 1-4 tej ustawy); 2) wskutek pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzeczpospolitą Polską, a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. (art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 1a tej ustawy); 3) w wyniku przymusowego opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 2 tej ustawy). W myśl art. 3 ust. 2 powołanej ustawy w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Należy podkreślić, że wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty może zostać uwzględniony jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną kumulatywnie wszystkie wskazane wyżej przesłanki. Niespełnienie chociażby jednej z nich skutkuje odmową potwierdzenia prawa do rekompensaty w świetle art. 7 ust. 2 powołanej ustawy. Nie ma przy tym znaczenia z jakich powodów nie doszło do spełnienia przesłanek. W przedmiotowej sprawie kluczową kwestią jest ustalenie czy organy administracji w sposób prawidłowy odmówiły E. S., K. H., B. W. oraz J. B. przyznania prawa do rekompensaty za pozostawione poza obecnymi granicami RP nieruchomości uznając, że spadkodawca skarżących nie spełnił przesłanek warunkujących przyznanie prawa do rekompensaty. Zdaniem Sądu zarówno ocena wyrażona w zaskarżonej decyzji Ministra Skarbu Państwa jak i w poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...], są prawidłowe. Wyjaśnić należy, że zgodnie z przepisami ustawy zabużańskiej postępowanie w sprawie przyznania rekompensaty za pozostawione mienie wszczyna się na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzanie tego prawa, złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. (art. 5 ust. 1). Stosownie natomiast do treści art. 6 tej ustawy, do wniosku takiego należy dołączyć stosowne dokumenty w tym m.in. dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami RP z przyczyn, o których mowa w art. 1, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Z przytoczonych powyżej regulacji prawnych wprost wynika, zdaniem Sądu, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek zgromadzenia i przedstawienia niezbędnych dowodów potwierdzających spełnienie przesłanek warunkujących przyznanie prawa do rekompensaty. Pogląd taki wyraził również Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 22 marca 2011 r. sygn. akt I OSK 742/10 Lex nr 990282, wskazując w nim jednoznacznie, że "to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa do rekompensaty ciąży obowiązek udowodnienia okoliczności pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej". Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, co uszło uwadze organu odwoławczego, a co podkreślił organ I instancji, że dołączone do wniosku o rekompensatę dokumenty dotyczące pozostawionej nieruchomości tj. wyrok Sądu Okręgowego w [...] z 1923 r., akty notarialne, wykazy hipoteczne potwierdzają prawo własności B. W. do majątku [...] jedynie na tę datę. Słusznie też organ I instancji zwrócił uwagę, że złożone dokumenty dotyczące nieruchomości w W. są z okresu przedwojennego, wobec czego można jedynie domniemywać, że w dacie wybuchu wojny właścicielem nieruchomości był B. W., tym bardziej, że z dokumentów archiwalnych wynika, że dokonywał on obrotu nieruchomościami, a na majątku w [...] ustanowiona była hipoteka. W żaden natomiast sposób z dokumentów tych nie wynika jak kwestia własności nieruchomości przedstawiała się w czasie aresztowania B. W. ok. 1940 r. oraz w dacie uznania go za zmarłego tj. [...] grudnia 1946 r. Brak jest zatem dokumentów potwierdzających pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Za dowód posiadania prawa własności nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Polski uznać należy w pierwszej kolejności dokument urzędowy lub sądowy, a dopiero gdy w trakcie prowadzonego postępowania okaże się, że pozyskanie takiego dokumentu jest niemożliwe, za dowód świadczący o prawie własności nieruchomości pozostawionych można przyjąć oświadczenia co najmniej dwóch świadków, ale tylko wtedy, gdy spełniają oni wszystkie przesłanki zawarte w art. 6 ust. 5 ustawy zabużańskiej. W ocenie Sądu, w sprawie istotne jest również, że ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym w przeszłości nieruchomości na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ale wyłącznie tym, którzy byli ich właścicielami w momencie repatriacji i przy spełnieniu przez nich łącznie wszystkich warunków określonych w art. 2 ustawy zabużańskiej (wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na Kresach Wschodnich oraz posiadania obywatelstwa polskiego). W rozpoznawanej natomiast sprawie jak wyżej wspomniano kwestia własności nie została udowodniona, a poza sporem pozostaje fakt, że do repatriacji B. W. nie doszło. Z akt sprawy, w tym także wyjaśnień skarżących składanych w toku postępowania wynika, że został on zamordowany przez funkcjonariuszy radzieckich w 1940 r. w miejscowości P. na [...], a następnie uznany za zmarłego z dniem [...] grudnia 1946 r. postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia [...] lipca 2009 r. sygn. akt [...]. Oznacza to, że gdyby nawet skarżący wykazali się dowodem świadczącym, że ich spadkodawca był właścicielem pozostawionych nieruchomości to i tak wobec bezspornej okoliczności nieopuszczenia przez niego byłego terytorium RP niespełnoniona byłaby kolejna przesłanka wynikająca z art. 2 ust. 1 ustawy zabużańskiej. Podzielić zatem należy stanowisko organów orzekających w sprawie, że B. W. nie był osobą uprawnioną do rekompensaty. Aby skarżący będący spadkobiercami B. W. mogli dziedziczyć prawo do tejże rekompensaty, spadkodawca musiałby spełniać wszystkie wymogi do nabycia prawa do niej. Jeśli zatem były właściciel nie nabył prawa do rekompensaty za mienie zabużańskie to również jego spadkobiercy prawa takiego nabyć nie mogli. Bez znaczenia natomiast pozostaje fakt, że B. W. nie opuścił byłego terytorium RP z przyczyn niezależnych od siebie. Trafne jest zatem stanowisko organów, że skoro właściciel nieruchomości nie nabył prawa do rekompensaty, to prawa do rekompensaty za mienie zabużańskie nie mogli nabyć jego spadkobiercy. Prawo do rekompensaty jest prawem dziedzicznym, ale żeby spadkobiercy mogli je odziedziczyć, spadkodawca sam musi spełniać wszystkie wymogi do nabycia prawa do rekompensaty. Zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy dopiero śmierć spadkodawcy uprawnia spadkobierców do uzyskania prawa, które służyłoby jemu samemu. W rozpoznawanej sprawie Sąd nie doszukał się naruszeń przepisów prawa materialnego czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji, dlatego też na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.