II OZ 382/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 7 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 stycznia 2015 r., sygn. akt VII SA/WA 1596/14 o odmowie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 stycznia 2015 r., sygn. akt VII SA/WA 1596/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił M. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej P.p.s.a.). W uzasadnieniu postanowienia Sąd I wskazał, że M. P. po otrzymaniu wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od skargi złożył na urzędowym formularzu wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych wynika, iż skarżący w związku z tymczasowym aresztowaniem od dnia 30 sierpnia 2012 r. nie uzyskuje żadnych dochodów. Skarżący oświadczył, że cały jego majątek został zabezpieczony przez Prokuraturę Okręgową w Łodzi, skarżący nie ma możliwości dysponowania tym majątkiem. M. P. wskazał też, że jego żona również została tymczasowo aresztowana, cały jej majątek także został zabezpieczony przez Prokuraturę. Do swego majątku skarżący zaliczył: mieszkanie w stanie surowym o powierzchni 64 m2 w Pruszczu Gdańskim, zespół dworsko-folwarczny w R. (ok. 13 ha), środki finansowe w kwocie ok. 230.000 zł oraz zegarek o wartości ok. 35.000 zł. Postanowieniem z dnia 12 grudnia 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania M. P. prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Na to orzeczenie został skutecznie (w zakreślonym terminie) złożony sprzeciw. W sprzeciwie M. P. wskazał, że "ustalenia Sądu, w oparciu o które odmówiono przyznania prawa pomocy, nie są zgodne ze stanem faktycznym. Od lutego 2013 r. od dnia złożenia oświadczenia minęły prawie dwa lata, a samo postępowanie Prokuratury Okręgowej w Łodzi w tym czasie co najmniej 8 razy zmieniało postawione zarzuty M. P. [...] Ponadto biegli powołani w postępowaniu stwierdzili, że kwota 26.888.055,95 PLN nie została wypłacona podejrzanym w całości, a jedynie w części, a szkoda którą ponieśli pokrzywdzeni nie jest jednoznaczna z uzyskanymi korzyściami przez M. i K. P. – te szacuje się jedynie wraz z wynagrodzeniem na kwotę ok. 10.000.000 PLN. Z uzyskanego wynagrodzenia strony nabyły m.in. nieruchomości i ruchomości, które zostały wykazane w oświadczeniu jedynie co do majątku M. .P. K. P. będąc żoną M. P. pozostawała z nim w rozdzielności majątkowej. Prokuratura prowadziła wiele czynności procesowych w celu ujawnienia majątku podejrzanych i na chwilę obecną w innych sprawach informuje, że zabezpieczyła cały majątek podejrzanych. Sąd w tej kwestii nie zwrócił się do Prokuratury o wydanie informacji, o co wnosił skarżący". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że biorąc pod uwagę sytuację majątkową M. P. wynikającą z wniosku i dodatkowych dokumentów nadesłanych przy piśmie z dnia 27 października 2014 r. uznać należy, iż nie jest uzasadnione przychylenie się do żądania o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Skarżący nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości, iż znajduje się w sytuacji materialnej, która uprawniałaby do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Okoliczności wynikające ze złożonego wniosku nie mogą budzić wątpliwości, a jeżeli takie występują, nie mogą być interpretowane na korzyść strony. M. P. oświadczył, że cały jego majątek został zabezpieczony przez Prokuraturę Okręgową w Łodzi, do majątku tego zaliczył: mieszkanie w stanie surowym o powierzchni 64 m2 w Pruszczu Gdańskim, zespół dworsko-folwarczny w R. (ok. 13 ha), środki finansowe w kwocie ok. 230.000 zł oraz zegarek o wartości ok. 35.000 zł. Skarżący na wezwanie Sądu nadesłał dodatkowe dokumenty, m.in.: postanowienie Prokuratury Okręgowej w Łodzi z 7 stycznia 2013 r., uzupełniające postanowienie z dnia 21 sierpnia 2012 r., którym zastosowano wobec M. P. zabezpieczenie majątkowe poprzez obciążenie hipoteką przymusową należących do niego nieruchomości w postaci lokalu mieszkalnego w Pruszczu Gdańskim oraz gruntu oddanego w użytkowanie wieczyste wraz z nieruchomościami stanowiącymi odrębne nieruchomości położone w Ł.-R. Nadesłał ponadto postanowienia Prokuratury Okręgowej w Łodzi z dnia 8 lutego 2013 r.: o zabezpieczeniu kwoty 1.654,74 zł znajdujących się na rachunku prowadzonym w Banku Zachodnim WBK S.A. we Wrocławiu oraz o zabezpieczeniu kwoty 8.048,47 zł znajdującej się na koncie depozytowym prowadzonym na rzecz M. P. w Areszcie Śledczym w P. T., z dnia 1 lutego 2013 r. o zabezpieczeniu rachunku finansowego wraz ze znajdującymi się na nim papierami wartościowymi wycenionymi na łączną kwotę 20.499,50 zł, postanowienia Prokuratury Okręgowej w Gdańsku: z dnia 11 września 2012 r. o zajęciu zegarka marki U-Boat o wartości 31.198 zł oraz z dnia 30 sierpnia 2012 r. o zajęciu pieniędzy w kwocie 210.000 zł ujawnionych podczas przeszukania pomieszczeń mieszkalnych zajmowanych przez inną osobę. W postanowieniach Prokuratury Okręgowej w Łodzi z dnia 8 lutego 2013 r. wskazano, że "zgromadzony dotychczas w toku prowadzonego śledztwa materiał dowodowy w wysokim stopniu uprawdopodabnia, że podejrzany dopuścił się poniższych czynów: I. w okresie od 15 lipca 2009r. do 13 sierpnia 2012r. w Gdańsku, jako prezes zarządu [...] Sp. z o.o., działając z góry powziętym zamiarem w krótkich odstępach czasu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej (...), doprowadził znaczną ilość ustalonych dotychczas 1.697 osób fizycznych i innych nieustalonych osób do niekorzystnego rozporządzenia własnym mieniem w łącznej kwocie nie mniejszej niż 112.414.000,00 złotych, stanowiącej mienie znacznej wartości, poprzez wprowadzenie w/wym. w błąd co do faktycznego przeznaczenia i zabezpieczenia wpłacanych przez klientów firmy [...] Sp. z o.o. z siedzibą w Gdańsku kwot pieniężnych oraz rzeczywistego zamiaru wywiązania się z warunków zawieranych umów, zapewniających klientów, iż kwoty te zostaną przeznaczone na zakup metali szlachetnych (...), podczas, gdy w rzeczywistości (...) wpłacane przez nich środki finansowe wydatkował niezgodnie z przyjętymi na siebie zobowiązaniami umownymi, na inne przedsięwzięcia o charakterze gospodarczym, w szczególności: (...) - wypłatę środków pieniężnych z tytułu wynagrodzenia za pracę oraz zleceń dla siebie i żony K. P. w łącznej kwocie nie mniejszej niż 26.868.055,95 złotych". W świetle treści ww. postanowień Prokuratury budzi wątpliwości oświadczenie skarżącego, że wszystkie środki pieniężne, jakie posiadał, zostały zajęte przez Prokuraturę (jak wynika z nadesłanych postanowień łącznie zajęto 219.703,21 zł). Sąd I instancji jeszcze raz podkreślił, że treść art. 246 ustawy nie pozostawia wątpliwości, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Ustawodawca użył tu pojęcia "wykaże", co oznacza, że wnioskodawca powinien udowodnić, iż znajduje się w sytuacji materialnej, która uniemożliwia mu poniesienie kosztów postępowania. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien być zatem sporządzony w sposób rzetelny, powinny znaleźć się w nim wszelkie informacje niezbędne do oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy, to strona musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Zaznaczyć przy tym trzeba, że Sąd nie prowadzi w imieniu skarżącego postępowania dowodowego, na co skarżący wskazywał w uzupełnieniu wniosku oraz sprzeciwie. Jeżeli są jakiekolwiek dokumenty mogące potwierdzić twierdzenie skarżącego winien był je nadesłać. Sąd I instancji podkreślił, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, stanowiącą odstępstwo od ogólnej zasady odpłatności postępowania wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Mając na uwadze powołane okoliczności Sąd I instancji uznał, że M. P. nie wykazał w sposób bezsporny i wiarygodny, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie. Biorąc pod uwagę powyższe, w ocenie Sądu I instancji wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie, z uwagi na niedostateczne i niewiarygodne wykazanie, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł M. P. Zdaniem żalącego się w sposób jednoznaczny udowodnił brak dochodów, tymczasowe aresztowanie oraz brak możliwości dysponowania swoim majątkiem, który został w całości zabezpieczony przez prokuraturę. Na chwilę obecną nie dysponuje żadnymi środkami, za które mógłby wnieść opłaty sądowe. W zażaleniu podniesiono, że powoływanie się na uzasadnienie postanowienia prokuratury w przedmiocie zabezpieczenia bez prawomocnego rozstrzygnięcia sądu karnego stoi w sprzeczności z ustanowioną w art. 5 § 1 kpk zasadą domniemania niewinności. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa do pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, iż wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. W niniejszej sprawie Sąd podjął na podstawie art. 255 ustawy P.p.s.a. działania zmierzające do uściślenia oświadczeń strony gdyż uznał, że oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. W odpowiedzi na wezwanie Sądu wnioskodawca przedstawił dodatkowe dokumenty, jednak jak słusznie zauważa Sąd I instancji w ich świetle budzi wątpliwości oświadczenie skarżącego, że wszystkie środki pieniężne jakie posiadał zostały zajęte przez Prokuraturę, łącznie zajęto bowiem 219.703, 21 zł, z kolei wypłata wynagrodzeń za pracę dla niego i żony stanowiła kwotę nie mniejszą niż 26.868.055,95 zł. W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej zagadnienia prawa pomocy przyjęty jest pogląd, że niedopełnienie, choćby w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. Z pism skarżącego wynika m.in., że nie posiada źródeł dochodu i tym samym nie ma źródła utrzymania. Z kolei zaś skarżący kwestionując informacje zawarte w postanowieniach zabezpieczających sam przyznał w sprzeciwie z dnia 7 stycznia 2015r. że uzyskane przez niego i żonę korzyści wraz z pobranym wynagrodzeniem stanowiły kwotę ok. 10 000 000 zł. Wielkość chociażby tej sumy, przyznanej przez starającego się o zwolnienie, przy jednoczesnym braku szczegółowych wyjaśnień co do sposobu wykorzystania uzyskiwanych pieniędzy pozwala przyjąć, że nadal pozostają niewyjaśnione okoliczności co do pozostawania żalącego się w sytuacji materialnej uniemożliwiającej mu poniesienie kosztów postępowania . To na starającym się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek rozwiania wątpliwości w tym względzie. To on musi przekonać sąd, że jego sytuacja finansowa i majątkowa nie pozwala na pokrycie koniecznych w niniejszym postępowaniu kosztów. Zasadnie zatem Sąd I instancji wskazał, żądanie skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. W takiej sytuacji zatem zaskarżone postanowienie, odmawiające przyznania prawa pomocy uznać należało za odpowiadające prawu. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.