II OZ 543/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] z siedzibą w R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 maja 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 2342/14 o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] września 2014 r. nr [...];[...];[...];[...];[...] w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 11 maja 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 2342/14, w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] września 2014 r. w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia, odmówił skarżącemu Stowarzyszeniu zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że Stowarzyszenie wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na ww. decyzję. Zdaniem Stowarzyszenia, przepisy prawa nie nakładają na stowarzyszenie zwykłe obowiązku pobierania składek członkowskich. W toku postępowania ustalono, że Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym. Działa jako organizacja non profit, nie posiada majątku ani środków finansowych, nie pobiera składek członkowskich. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożony wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie. Powołując się na przepisy art. 260, 245 § 1 i 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej w skrócie: "P.p.s.a.", Sąd wskazał, że Stowarzyszenie, mimo ciążącego na nim obowiązku, nie wykazało, aby podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Następnie Sąd wskazał, że organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe czy prowadzenie postępowań administracyjnych. Zatem Stowarzyszenie powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów swojej działalności, w tym kosztów sądowych, co wiąże się z gromadzeniem na ten cel odpowiednich środków. Zdaniem Sądu, skoro Stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to powinno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów i nie może rezygnować z wprowadzenia składki członkowskiej, ponieważ w ten sposób dobrowolnie ogranicza możliwości wykonywania założonych celów. Nie stanowi to tym samym ograniczenia prawa do sądu. Nadto Sąd wskazał, że w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, skarżący zdecydował się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, powinien był tak zaplanować wydatki, by mieć możliwość pokrycia kosztów postępowania, zwłaszcza że działając w formie stowarzyszenia posiada przewidziane prawem możliwości pozyskiwania środków finansowych (np. ustanowienie składki członkowskiej). Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenie, zarzucając Sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 245 § 1 P.p.s.a. i art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie wniosku Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, mimo wykazania przez Stowarzyszenie braku dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych i wpisu sądowego. Wskazując na powyższe Stowarzyszenie wniosło o uchylenie zakwestionowanego orzeczenia w całości i rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz o zasądzenie na rzecz Stowarzyszenia kosztów sądowych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Zdaniem Stowarzyszenia okoliczność, że organizacja nie pobiera składek członkowskich nie może przemawiać za odmową przyznania prawa pomocy. Sąd nie ma racji, że skoro działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych, to taka działalność wiąże się z obowiązkiem uiszczania kosztów ewentualnego postępowania sądowoadministracyjnego. Formułując zaś stanowisko, iż Stowarzyszenie pragnąć skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej winno tak zaplanować wydatki, aby mieć możliwość pokrycia kosztów postępowania, Sąd pierwszej instancji narusza konstytucyjne prawo Stowarzyszenia do dochodzenia przed sądem swoich słusznych praw (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Nadto Stowarzyszenie wykazało, że nie ma środków na pokrycie wpisu sądowego, co wynika zarówno z wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i pisma z dnia 9 stycznia 2015 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przesłanki przyznania prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym normuje art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Przepis ten stanowi, że prawo pomocy takiemu podmiotowi może być przyznane w zakresie częściowym jedynie wówczas, gdy wykaże on, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Redakcja art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. wskazuje też jednoznacznie, że ciężar dowodu w zakresie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie wnioskującej, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "gdy wykaże". W świetle powyższego strona, która chce skorzystać z prawa pomocy powinna nie tylko podać we wniosku okoliczności wskazujące na brak środków niewystarczających na pokrycie kosztów związanych z jej uczestnictwem w postępowaniu sądowym, ale również zaprezentować we własnym zakresie lub na żądanie Sądu dowody potwierdzające takie twierdzenie, jak również to, iż podjęła skuteczne działania zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania. Takich okoliczności, jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, Stowarzyszenie nie zdołało wykazać. Podkreślić trzeba, iż obowiązkiem strony wynikającym z ogólnej zasady dotyczącej kosztów postępowania, jest ponoszenie kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. W tym miejscu wyjaśnić należy, iż celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. akt II OZ 1166/12 czy z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II OZ 316/14). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego trafnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, by podejmowało działania mające na celu pozyskanie środków na finansowanie swojej działalności. Stowarzyszenie chcąc aktywnie działać w zakresie swoich statutowych celów winno zadbać również o gromadzenie środków na ten cel. Nie można bowiem przerzucać ciężaru finansowania Stowarzyszenia na Państwo, a więc finansowania działania podmiotów prywatnych ze środków publicznych. Zasadą pozostaje bowiem prowadzenie działalności osób prawnych, jak i jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, na bazie własnych środków, co również słusznie eksponował Sąd pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zdaje sobie sprawę z ograniczeń ustawowych w odniesieniu do stowarzyszeń zwykłych, jednakże skarżące Stowarzyszenie chcąc podejmować działania związane z realizacją swoich statutowych celów nie zdecydowało się na pobieranie choćby symbolicznych składek od swoich członków, mimo że takie źródło pozyskania środków przewidział ustawodawca w art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), bezpodstawnie zakładając, że jego działalność zostanie w rezultacie sfinansowana przez społeczeństwo. Dodatkowo podnieść należy, że mimo wezwania Stowarzyszenie nie złożyło wyczerpujących wyjaśnień co do swojej sytuacji majątkowej, w tym nie przedłożyło wyciągu z rachunku bankowego za okres ostatnich trzech miesięcy, wskazując że nim nie dysponuje (pismo z dnia 9 stycznia 2015 r.). Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Ocena ta nie została podważona w rozpoznawanym zażaleniu. Prawidłowo bowiem Sąd pierwszej instancji przyjął, że Stowarzyszenie w tym konkretnym postępowaniu nie wykazało, by przesłanka z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. została spełniona. Wprawdzie w podstawie rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji wskazał na przepis art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., ale okoliczność ta nie ma żadnego wpływu na wynik postępowania. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.