I OZ 869/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek po rozpoznaniu w dniu 29 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B.M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 29 maja 2015 r. sygn. akt II SA/Rz 59/15 o odmowie zmiany postanowienia z dnia 4 marca 2015 r. w przedmiocie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi B.M. na pismo Rektora Państwowej Wyższej Szkoły [..]im. [..]z dnia 7 listopada 2014 r. w przedmiocie prawa do pobierania stypendium na kierunkach zamawianych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 29 maja 2015 r., sygn. akt II SA/Rz 59/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, w sprawie ze skargi B.M. na pismo Rektora Państwowej Wyższej Szkoły [..]im. [..]z dnia 7 listopada 2014 r. w przedmiocie prawa do pobierania stypendium na kierunkach zamawianych, odmówił zmiany postanowienia tego Sądu z dnia 4 marca 2015 r. wydanego w sprawie, w treści którego zwolniono skarżącą od opłat sądowych w całości oraz odmówiono ustanowienia adwokata. Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika, że skarżąca B.M. w piśmie z dnia 20 maja 2015 r. wystąpiła z wnioskiem o zmianę postanowienia z dnia 4 marca 2015 r. poprzez przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym – poza przyznanym jej ww. postanowieniem zwolnieniem od opłat sądowych w całości, także zwolnienie od kosztów sądowych w pozostałym zakresie oraz ustanowienie pełnomocnika w osobie adwokata. Z przedstawionych przez stronę informacji wynika, że jest ona studentką i obecnie pozostaje na utrzymaniu rodziców; wydatek tylko na jej stancję w [..], gdzie studiuje, wynosi 400 zł miesięcznie. Dotychczas jedynym jej źródłem utrzymania było stypendium, którego w aktualnym roku akademickim nie otrzymała. Na utrzymaniu rodziców pozostaje też jej siostra studiującą w [..], której mieszkanie kosztuje 600 zł. Do tego dochodzą jeszcze wydatki na codzienne utrzymanie. Ojciec choruje przewlekle, matka jest po [..], z czym związane są wydatki w wysokości około 300 zł miesięcznie. Dochód rodziców wynosi łącznie 4514 zł. Rodzice mieszkają w domu o powierzchni 140 m2, pokrywają też koszty dojazdu do pracy w wysokości około 350 zł miesięcznie i własnego utrzymania 1500 zł. Na bilety i dojazdy wraz z siostrą wydatkują około 250 zł miesięcznie. Rodzice spłacają również kredyt w kwocie po 615 zł. Sąd I instancji wyjaśnił, iż stosownie do art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowanie w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Tak więc rozpoznanie kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy odbywa się w trybie zmiany dotychczas wydanego postanowienia. Przedmiotem oceny Sądu jest to, czy od daty wydania ostatniego postanowienia w sytuacji majątkowej wnioskodawczyni wystąpiły zmiany tego typu, że uzasadnią zmianę dotychczas wydanego postanowienia w świetle przesłanek określonych w art. 246 § 1 P.p.s.a. Sąd nie bada ponownie okoliczności ocenionych poprzednim prawomocnym postanowieniem. Sąd I instancji zauważył, że podobnie jak poprzednio skarżąca ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zgodnie więc z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., jej obowiązkiem było wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Biorąc pod uwagę wysokość dochodów rodziny prowadzącej wspólne gospodarstwo domowe w żadnej mierze nie można było przyjąć takiego założenia. Jeżeli chodzi natomiast o możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym to w dalszym ciągu istnieją ku temu podstawy szczegółowo wyjaśnione w postanowieniu z dnia 4 marca 2015 r. Zwolniono wówczas skarżącą od wszystkich opłat sądowych w całości, a zatem nie ma ona obowiązku ich ponoszenia także na obecnym etapie postępowania. W ocenie Sądu, skarżąca nie wykazała natomiast, aby w jej sytuacji materialnej zaszły w toku postępowania sądowego zmiany, które uzasadniałyby przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, a więc rozszerzenia dotychczas przyznanej pomocy także na wydatki oraz ustanowienie pełnomocnika. W istocie wskazane wydatki rodziny skarżącej pozostają na zbliżonym poziomie, jak poprzednio, a jej dochód nawet zwiększył się o przeszło 200 zł. Dysponują więc środkami, z których mogą pokryć część kosztów związanych z udziałem skarżącej w postępowaniu sądowym, np. w postaci wynagrodzenia pełnomocnika. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła B.M., wnosząc o jego uchylenie i zmianę poprzez przyznanie skarżącej prawa pomocy w postaci ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Zaskarżonemu postanowieniu skarżąca zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych polegający na błędnym ustaleniu, że jest w stanie ponieść koszty profesjonalnego pełnomocnika. W uzasadnieniu zażalenia podkreśliła, iż jest studentką, która przebywa obecnie na całkowitym utrzymaniu rodziców. Ponadto wydatki związane z opłatą mieszkania, dojazdów na uczelnie oraz wyżywienia są bardzo duże. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zawiera usprawiedliwione podstawy. Przepis art. 165 P.p.s.a. stanowi, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zatem przepis ten umożliwia uchylenie lub zmianę ww. postanowień w sytuacji gdy dojdzie do zmiany okoliczności sprawy, przez co rozumieć należy zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za podstawę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniały wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które wcześniej zostało wydane (tak: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, str. 443). Z treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. wynika zaś, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zatem mając na uwadze ww. przepis w powiązaniu z treścią art. 165 P.p.s.a. przy wniosku o zmianę postanowienia w przedmiocie przyznania prawa pomocy Sąd bada, czy w sprawie nastąpiła taka zmiana okoliczności, która w danych warunkach uzasadnia przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że postanowieniem z dnia 4 marca 2015 r. Sąd I instancji zwolnił skarżącą od opłat sądowych w całości i odmówił ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano, że zasadne będzie zwolnienie skarżącej od opłat sądowych w całości, aby nie pozbawić jej środków bieżącego utrzymania. Jednocześnie uznano, że brak jest jednak uzasadnionych podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o ustanowienie adwokata, bowiem wydatku na jego wynagrodzenie nie można traktować jako niezbędnego, z uwagi, iż w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie obowiązuje przymus adwokacko-radcowski. Natomiast w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wskazano, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku, albowiem skarżąca nie wskazała żadnych nowych okoliczności w stosunku do wniosku poprzedniego, które to okoliczności uzasadniałyby zmianę poprzednio wydanego postanowienia. Z taką oceną Sądu I instancji, w okolicznościach tej konkretnej sprawy, nie sposób się zgodzić. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481, postanowienie NSA z dn. 15.10.2009 r., sygn. akt II OZ 868/09, LEX nr 572021). Jak wynika z akt sprawy skarżąca jest studentką i obecnie pozostaje na utrzymaniu rodziców. Wydatek tylko na jej stancję w [..], gdzie studiuje, wynosi 400 zł miesięcznie. Dotychczas jedynym jej źródłem utrzymania było stypendium, którego w aktualnym roku akademickim nie otrzymała. Na utrzymaniu rodziców pozostaje też jej siostra studiującą w [..], której mieszkanie kosztuje 600 zł. Do tego dochodzą jeszcze wydatki na codzienne utrzymanie. Ojciec choruje przewlekle, matka jest po [..], z czym związane są wydatki w wysokości około 300 zł miesięcznie. Dochód rodziców wynosi łącznie 4514 zł. Rodzice mieszkają w domu o powierzchni 140 m2, pokrywają też koszty dojazdu do pracy w wysokości około 350 zł miesięcznie i własnego utrzymania 1500 zł. Na bilety i dojazdy wraz z siostrą wydatkują około 250 zł miesięcznie. Rodzice spłacają również kredyt w kwocie po 615 zł. Nadto zwrócić należy uwagę, że skarżąca kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy złożyła po wydanym w sprawie postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 21 kwietnia 2015 r., którym odrzucono jej skargę na kontrolowane pismo, z uwagi na zamiar wniesienia skargi kasacyjnej, którą skutecznie może sporządzić tylko profesjonalny pełnomocnik. Zatem mając na uwadze powyższe Sąd I instancji winien jeszcze raz wnikliwie rozważyć, czy w sprawie nie nastąpiła zmiana okoliczności o których mowa w art. 165 P.p.s.a. mając na uwadze całokształt okoliczności sprawy, w tym także kwestię różnicy w wysokości kosztów sądowych i kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, które to koszty z reguły są o wiele wyższe. Zatem oceniając ponownie wniosek skarżącej Sąd I instancji weźmie pod uwagę także podstawową zasadę z której wynika, iż interpretacja przepisów prawa winna być dokonywana w taki sposób, by nie zamykać stronie możliwości dochodzenia swoich praw na drodze sądowej, co wynika z treści art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Z powyższych względów, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.