I FZ 164/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Roman Wiatrowski (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 11 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 1 kwietnia 2015 r., sygn. akt I SA/Bk 210/15 w przedmiocie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 23 grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2013 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 1 kwietnia 2015 r., sygn. akt: I SA/Bk 210/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił wniosek T. W. (dalej: "strona", "skarżący") o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W pisemnych motywach orzeczenia Sąd ten wskazał, że w złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) skarżący podał, że nie posiada żadnych środków, z których byłby w stanie uiścić wpis sądowy w wysokości 54.864 zł. Prowadzona działalność gospodarcza – w związku z prowadzonymi postępowaniami, na chwilę obecną jest zawieszona, co wiąże się z tym, że skarżący nie uzyskuje żadnego przychodu. Majątek w postaci nieruchomości rolnej o powierzchni 1,21 ha oraz udział 1/10 w nieruchomości leśnej o powierzchni 2,48 ha został zajęty przez Urząd Skarbowy. Zabezpieczeniu poddano również konta bankowe oraz należności z tytułu zwrotu VAT. Z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wnikało, że skarżący nie podjął żadnej innej pracy zarobkowej i pozostaje na utrzymaniu dzieci. Wskazał też, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, która nie pracuje i jest na utrzymaniu jego i dzieci. W ocenie Sądu analiza okoliczności przedstawionych we wniosku oraz w sprzeciwie nie daje podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wynika to przede wszystkim z faktu, że oświadczenie o jego sytuacji majątkowej budzi, zdaniem Sądu, uzasadnione wątpliwości co do zgodności ze stanem rzeczywistym i utrudnia w znacznej mierze określenie faktycznych źródeł dochodu skarżącego. Sąd pierwszej instancji zwrócił przede wszystkim uwagę, że skarżący nie wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, u którego mieszka. Nieznane są ponadto wydatki skarżącego jak i dochody i wydatki jego syna. Wojewódzki Sąd Administracyjny zaakcentował także, że nie można wymagać, aby to Sąd prowadził postępowanie dowodowe, niejako wyręczając stronę w obowiązku na tyle szczegółowego przedstawienia i udokumentowania sytuacji majątkowej, aby możliwa była ocena jej rzeczywistej kondycji finansowej. To bowiem wnioskodawca ma obowiązek wykazać, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej udzielenie prawa pomocy. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych (opłaty od skargi) w całości ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazania sprawy WSA w Białymstoku do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. - art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - dalej "P.p.s.a."), które miało wpływ na wynik sprawy polegające na odmowie przyznania skarżącemu pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sytuacji gdy skarżący nie jest ich w stanie ponieść z uwagi z uwagi na brak dochodów i środków finansowych pozwalających na sprostaniu wymaganiu uiszczenia opłaty od skargi w wysokości 54.864,00 zł; - art. 255 P.p.s.a. które miało wpływ na wynik sprawy, polegające na niewezwaniu strony skarżącej do przedstawienia dokumentów (dowodów) na potwierdzenie zawartych we wniosku twierdzeń dotyczących jej sytuacji finansowej lub okoliczności budzących wątpliwości a w konsekwencji brak całościowego rozpoznania sprawy w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie bowiem z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika zatem, że to na stronie postępowania, będącej osobą fizyczną, spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja majątkowa i rodzinna nie pozwala na poniesienie kosztów tego postępowania. Na powyższe trafnie również uwagę zwrócił Sąd pierwszej instancji, wskazując wprost w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Uwadze Sądu pierwszej instancji umknęło natomiast to, że okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku powinny być poparte dokumentami źródłowymi, zwłaszcza w przypadku gdy sąd rozpoznający przedmiotowy wniosek uzna, że oświadczenie w nim zawarte jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i rodzinnego oraz możliwości płatniczych strony albo budzi ono wątpliwości. Wówczas na wezwanie sądu strona jest zobowiązana złożyć dodatkowe oświadczenia lub dokumenty źródłowe w zakresie przedstawionym przez ten sąd (art. 255 P.p.s.a.). Również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się w związku z tym, że dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu z treścią dokumentów Sąd może wydać prawidłowe orzeczenie w zakresie prawa pomocy. Do odmowy przyznania prawa pomocy niewystarczającym jest stwierdzenie, iż wnioskodawca nie wykazał, że na pomoc zasługuje. W takiej sytuacji Sąd powinien wezwać do przedstawienia odpowiednich dokumentów źródłowych, jeśli złożone przez nią oświadczenie jest niewystarczające. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania wymaga bowiem oparcia się na materiale dowodowym zgromadzonym zgodnie z art. 252 P.p.s.a. Oznacza to, że w przypadku, gdy treść składanych przez stronę oświadczeń budzi wątpliwości Sądu, to powinien on skorzystać z możliwości jakie daje art. 255 P.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 17 lutego 2010 r. sygn. akt I OZ 102/10; z dnia 11 lipca 2006 r. sygn. akt I FZ 236/06; z dnia 28 stycznia 2005 r. sygn. akt OZ 1304/04 oraz z dnia 19 stycznia 2005 r. OZ 1115/04 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W świetle powyższego nie zasługuje na aprobatę postępowanie Sądu pierwszej instancji, który nie skorzystawszy z możliwości skierowania do skarżącego wezwania, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. odgórnie przyjął, że: "skarżący nie przedstawił wyczerpująco swojej sytuacji materialnej, a wskazał jedynie okoliczności mogące świadczyć o złej kondycji finansowej. Może to świadczyć o tym, że dysponuje środkami, które mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów sądowych." Sąd dodał ponadto, że: "analiza okoliczności przedstawionych we wniosku oraz w sprzeciwie nie daje w ocenie Sądu podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Oświadczenie o jego sytuacji majątkowej budzi bowiem uzasadnione wątpliwości, co do zgodności ze stanem rzeczywistym". W ocenie Sądu ze złożonego przez stronę oświadczenia nie wynika również, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, u którego mieszka, nieznane są ponadto wydatki skarżącego a także jego dochody i wydatki jego syna. Mając na względzie wskazane powyżej stanowisko Sądu pierwszej instancji pojawia się pytanie, że skoro dane i oświadczenia przedstawione w rozpatrywanym wniosku nie mogły stanowić podstawy do udzielenia prawa pomocy albowiem na ich podstawie Sąd nie był w stanie ocenić rzeczywistego stanu majątkowego oraz możliwości finansowych strony dlaczego Sąd ten nie skorzystał z trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a. Brak jego wykorzystania skutkuje w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego tym, że Sąd pierwszej instancji niezasadnie odwołał się do niewystarczalności samego oświadczenia i niepoparcia jego żadnymi dokumentami. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w sytuacji tej obowiązkiem Sądu było podjęcie czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Dopiero bowiem pełne ustalenie tej sytuacji umożliwiłoby właściwą ocenę, czy nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania we wnioskowanym zakresie. Nie ulega oczywiście wątpliwości, że oświadczenia strony zawarte w przedmiotowym wniosku nie stanowią wystarczającej przesłanki przemawiającej za zasadnością wniosku i trudno na ich postawie stwierdzić, w jakim stopniu wpływają one na możliwość uiszczenia kosztów sądowych w sprawie, jednakże, jak już wyżej wskazano, dla takich sytuacji ustawodawca przewidział tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. celem uzupełnienia tego oświadczenia. Końcowo wskazać należy, że błędne jest twierdzenie Sądu pierwszej instancji, że "nie można wymagać, aby to Sąd prowadził postępowanie dowodowe, niejako wyręczając stronę w obowiązku na tyle szczegółowego przedstawienia i udokumentowania sytuacji majątkowej, aby możliwa była ocena jej rzeczywistej kondycji finansowej" i z całą pewnością nie zwalnia ono z obowiązku zastosowania powyższego przepisu. W świetle tych rozważań stwierdzić należy, że zasadność zastosowania tego przepisu Sąd pierwszej instancji powinien rozważyć przy ponownym rozpoznaniu sprawy a w konsekwencji wezwać stronę do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, które umożliwiłyby dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego w świetle przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.