I FZ 207/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Roman Wiatrowski (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 6 maja 2015 r., sygn. akt I SA/Bk 201/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 10 grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy rozliczeniowe od stycznia do grudnia 2012 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 6 maja 2015 r., sygn. akt: I SA/Bk 201/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił K. D. (dalej: "strona", "skarżący", "wnioskodawca") przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W pisemnych motywach orzeczenia Sąd ten wskazał, że wnioskiem z 26 lutego 2015 r. skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych ponad kwotę 500 zł podając, że obecnie nie posiada wolnych środków finansowych, którymi mógłby pokryć koszty sądowe powstałe w niniejszej sprawie. Wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką. Źródło utrzymania jego rodziny stanowi dochód uzyskiwany z prowadzonej działalności gospodarczej, który za ostatnie 3 miesiące wyniósł 5.251,52 zł. Ponadto matka skarżącego uzyskuje dochód z emerytury w wysokości około 1.000 zł. Mając to na względzie podniósł, że uzyskiwany dochód pozwala wyłącznie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, w tym poniesienie kosztów utrzymania domu rodziców, w którym zamieszkuje (kształtują się one na poziome 500-600 zł w tym: koszt ogrzewania, energii elektrycznej, wody), opłacenie alimentów na syna (350 zł) a także zakupu żywności i środków czystości. Wobec tego stwierdził, że realnie jest on w stanie uiścić tytułem wpisu jedynie kwotę 500 zł. Z wniosku tego wynikało również, że w skład majątku rodziny wnioskodawcy wchodzi 1/3 części nieruchomości rolnej o powierzchni 1 ha oraz dom matki, w którym zamieszkują. W oświadczeniu podał, że nie posiada żadnego innego majątku ani przedmiotów wartościowych. Skarżący posiada zadłużenie wobec ZUS, a wcześniej posiadane oszczędności zajęte zostały przez komornika (k.17-20). Na potwierdzenie powyższych danych wnioskodawca załączył: dokumenty potwierdzające posiadane zadłużenie wobec ZUS, uproszczony bilans z prowadzonej działalności gospodarczej za 2014 r. oraz za miesiąc styczeń 2015 r. (k.31-32). W ocenie Sądu analiza okoliczności przedstawionych we wniosku nie daje podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie albowiem niemożliwe jest na ich podstawie sporządzenie wiarygodnego obrazu jego stanu majątkowego. Dodatkowo skarżący nie wykazał, aby posiadał jakieś zadłużenie, czy też zaległości w opłacaniu bieżących płatności dotyczących domu oraz prowadzenia działalności gospodarczej. Sąd zwrócił uwagę, że wprawdzie na istnienie takich zaległości wskazał pełnomocnik skarżącego w sprzeciwie jednak okoliczności te nie zostały poparte żadnymi dokumentami źródłowymi. W konsekwencji WSA stwierdził, że przedstawione okoliczności, a w szczególności niewiarygodne oświadczenia przede wszystkim w zakresie wysokości osiąganego dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej, posiadanie płynności finansowej, w zestawieniu z wykazanymi obrotami z działalności gospodarczej (która mimo osiągania w niektórych miesiącach straty w dalszym ciągu jest prowadzona) oraz posiadanie majątku, nie pozwalają na przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Ubocznie Sąd zaakcentował, że pomimo, iż sam fakt korzystania przez skarżącego z pełnomocnika z wyboru nie stanowi ustawowej przesłanki do odmowy zwolnienia od kosztów sądowych, to nie bez znaczenia jest okoliczność, że skarżący, pomimo trudnej sytuacji materialnej, wygospodarował środki na pokrycie jego wynagrodzenia i nie wyjaśnił źródła ich pochodzenia. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę zarzucając, że Sąd wadliwie uznał, iż skarżący ma możliwość pokrycia kosztów sądowych na obecnym etapie postępowania co wynikało z przyjęcia, że dysponuje on środkami z prowadzonej działalności gospodarczej, które to mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów sądowych a także błędne uznanie, iż fakt ustanowienia pełnomocnika i nie wyjaśnienie pochodzenia środków ma istotny wpływ na rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy z budżetu państwa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie bowiem z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - dalej "P.p.s.a.") przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika zatem, że to na stronie postępowania, będącej osobą fizyczną, spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja majątkowa i rodzinna nie pozwala na poniesienie kosztów tego postępowania. Na powyższe trafnie również uwagę zwrócił Sąd pierwszej instancji, wskazując wprost w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Uwadze Sądu pierwszej instancji umknęło natomiast to, że okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku powinny być poparte dokumentami źródłowymi, zwłaszcza w przypadku gdy sąd rozpoznający przedmiotowy wniosek uzna, że oświadczenie w nim zawarte jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i rodzinnego oraz możliwości płatniczych strony albo budzi ono wątpliwości. Wówczas na wezwanie sądu strona jest zobowiązana złożyć dodatkowe oświadczenia lub dokumenty źródłowe w zakresie przedstawionym przez ten sąd (art. 255 P.p.s.a.). Również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się w związku z tym, że dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu z treścią dokumentów Sąd może wydać prawidłowe orzeczenie w zakresie prawa pomocy. Do odmowy przyznania prawa pomocy niewystarczającym jest stwierdzenie, iż wnioskodawca nie wykazał, że na pomoc zasługuje. W takiej sytuacji Sąd powinien wezwać do przedstawienia odpowiednich dokumentów źródłowych, jeśli złożone przez nią oświadczenie jest niewystarczające. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania wymaga bowiem oparcia się na materiale dowodowym zgromadzonym zgodnie z art. 252 P.p.s.a. Oznacza to, że w przypadku, gdy treść składanych przez stronę oświadczeń budzi wątpliwości Sądu, to powinien on skorzystać z możliwości jakie daje art. 255 P.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 17 lutego 2010 r. sygn. akt I OZ 102/10; z dnia 11 lipca 2006 r. sygn. akt I FZ 236/06; z dnia 28 stycznia 2005 r. sygn. akt OZ 1304/04 oraz z dnia 19 stycznia 2005 r. OZ 1115/04 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W świetle powyższego nie zasługuje na aprobatę postępowanie Sądu pierwszej instancji, który nie skorzystawszy z możliwości skierowania do skarżącego wezwania, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. odgórnie przyjął, że "treść złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia dotyczącego jego sytuacji majątkowej, w szczególności w zakresie wysokości uzyskiwanych dochodów budzi uzasadnione wątpliwości, co do jego zgodności ze stanem rzeczywistym" czy też, że na podstawie znajdujących się w aktach sprawy dokumentów nie jest możliwe sporządzenie wiarygodnego obrazu stanu majątkowego skarżącego. Mając na uwadze te twierdzenia oraz oświadczenia i dokumenty załączone do przedmiotowego wniosku Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że błędnie WSA w Białymstoku uznał, że stanowią one wystarczającą przesłankę do odmowy rozstrzygnięcia w zakresie prawa pomocy. Nie ulega bowiem wątpliwości, że gdy Sąd pierwszej instancji powziął na podstawie dokumentów i oświadczeń zgromadzonych w aktach sprawy wątpliwości co do sytuacji majątkowej strony przedstawionej we wniosku, to w tej sytuacji powinien wezwać skarżącego o dodatkowe oświadczenia i dokument źródłowe, o których mowa w powyższym przepisie. Niewątpliwym również jest, że sam uproszczony bilans z prowadzonej działalności gospodarczej oraz dokumenty potwierdzające posiadane zadłużenie wobec ZUS nie stanowią wystarczających dowodów, na podstawie których można by dokonać oceny materialnej skarżącego. W tym miejscu przypomnieć bowiem wypada, że w postępowaniach wpadkowych dotyczących przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych należy szczególnie wnikliwie badać sytuację finansową wnioskodawcy zwłaszcza zaś, gdy jak w niniejszej sprawie, ubiega się o to osoba fizyczna w związku z wysoką wartością przedmiotu sporu, a tym samym dużym wpisem stosunkowym od skargi (odnośnie do wpisu należnego w sprawie por. np. post. NSA z 9 stycznia 2014 r., I FZ 470/13, CBOSA oraz powołane tam orzecznictwo). Przedwczesne uznanie bowiem, że nie zachodzą przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., skutkuje naruszeniem prawa podmiotowego do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności) (szerzej por. np. G. Rząsa, Konstytucyjne aspekty pomocy prawnej udzielanej osobom ubogim, Przegląd Legislacyjny 2005/3-4, s. 38 i n.) Na tym tle ocena wyrażona w zaskarżonym postanowieniu jawi się jako pobieżna i nieznajdująca oparcia w aktach sprawy. Nie do końca trafne pozostaje również twierdzenie Sądu pierwszej instancji, że korzystanie przez skarżącego z pomocy profesjonalnego pełnomocnika rzutować może na ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić bowiem należy, że korzystanie z profesjonalnej pomocy prawnej jest prawem procesowym skarżącego i jego realizacja nie może być oceniana, jako okoliczność uniemożliwiająca realizację innych praw procesowych, w tym prawa pomocy. Podsumowując powyższe należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy powinien rozważyć zastosowanie art. 255 P.p.s.a., tj. wezwać skarżącego do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, które umożliwiłyby dokonanie oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej w świetle przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.