II GZ 603/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Rysz po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia S. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 1 kwietnia 2016 r. sygn. akt I SA/Ke 231/15 w zakresie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi S. D. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w K. z dnia [...] stycznia 2015 r., nr [...] w przedmiocie przyznania płatności rolnośrodowiskowej w pomniejszonej wysokości postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie, 2. umorzyć postępowanie sądowoadministracyjne z wniosku S.D. o przywrócenie terminu do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. wyrokiem z dnia 24 czerwca 2015 r. oddalił skargę S.D. na decyzję Dyrektora Ś. Oddziału Regionalnego ARiMR w K. z dnia [...] stycznia 2015 r., w przedmiocie przyznania płatności rolnośrodowiskowej w pomniejszonej wysokości z sankcjami wieloletnimi na 2013 r. Odpis wyroku wraz z uzasadnieniem został doręczony skarżącemu 16 lipca 2015r. Na wniosek skarżącego Sąd, postanowieniem z 20 sierpnia 2015 r., zwolnił go od kosztów sądowych i ustanowił dla niego radcę prawnego, wyznaczonego w dniu 7 września 2015 r. przez Okręgową Izbę Radców Prawnych w K. Wyznaczony pełnomocnik w dniu 14 października 2015 r., wniósł skargę kasacyjną od ww. wyroku. Postanowieniem z 30 października 2015 r. Sąd odrzucił skargę kasacyjną stwierdzając, że została wniesiona po terminie. Od powyższego postanowienia strona złożyła zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który postanowieniem z 14 stycznia 2016 r. oddalił je, podzielając stanowisko Sądu I instancji. W dniu 29 lutego 2016 r. skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, złożył wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że składając skargę kasacyjną w dniu 14 października 2015 r. nie złożył wniosku o przywrócenie terminu, ponieważ był przekonany, że składa skargę w terminie, o którym mowa w art. 177 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz 270, dalej jako p.p.s.a.) Okazało się jednak, że przepis ten miał zastosowanie, na mocy przepisów intertemporalnych, do postępowań wszczętych już po wejściu noweli w życie, podczas gdy postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte przed zmianą przepisów. Z przepisem art. 177 § 3 ustawy p.p.s.a. pełnomocnik skarżącego zapoznał się w bazie "Lex" i uznał, że w jego przypadku termin do wniesienia skargi kasacyjnej upływa 14 października 2015 r. Zdaniem pełnomocnika skarżącego jego błąd był usprawiedliwiony, ponieważ trudno wymagać, nawet od profesjonalnego pełnomocnika, każdorazowego weryfikowania historii danego przepisu i analizy niuansów regulacji o charakterze intertemporalnym, tym bardziej, że zgodnie z ogólną zasadą wprowadzania zmian proceduralnych, nowe przepisy mają zastosowanie również do postępowań w toku. W konsekwencji ograniczenie się do sprawdzenia aktualnego brzmienia przepisu nie może być uznane za uchybienie. Dodatkowo, usprawiedliwiając uchybienie terminu wnioskodawca wskazał, że rozpoznanie wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy nastąpiło dopiero w dniu 20 sierpnia 2015 r., tj. już po upływie terminu do wniesienia w sprawie skargi kasacyjnej, podczas gdy pełnomocnik skarżącego powziął wiadomość o swoim umocowaniu do działania w sprawie dopiero 14 września 2015 r. Sąd I instancji, mimo że wiedział, iż skarżący, z uwagi na obowiązujący przymus adwokacko - radcowski, nie mógł samodzielnie sporządzić i wnieść skargi kasacyjnej od przedmiotowego wyroku i wobec tego złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy, w tym ustanowienie pełnomocnika z urzędu, co nastąpiło w dniu 13 lipca 2015 r., doręczył skarżącemu sentencję rzeczonego wyroku wraz z jego uzasadnieniem 16 lipca 2015 r. W ocenie wnioskodawcy dochował on ponadto siedmiodniowego terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu, ponieważ o uchybieniu terminu do złożenia skargi kasacyjnej dowiedział się z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2016 r., doręczonego w dniu 23 lutego 2016 r. Z ostrożności procesowej wskazał, że wniosek o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej oraz środek odwoławczy od orzeczenia sądu o odrzuceniu wykluczają się. Procedura zmierzająca do przywrócenia terminu, któremu strona uchybiła, może być wdrożona dopiero po stwierdzeniu, że czynność procesowa podjęta przez stronę jest bezskuteczna. Jednocześnie skarżący, mając na uwadze wskazane wyżej okoliczności, z daleko idącej ostrożności procesowej, wniósł o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, zaś w następnej kolejności o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. zaskarżonym postanowieniem z dnia 1 kwietnia 2016 r., sygn. akt I SA/Ke 231/15, odmawiając przywrócenia terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej wskazał, że w okolicznościach takich jak w niniejszej sprawie, w świetle utrwalonego orzecznictwa NSA, przyjmuje się, że dniem, w którym ustała przyczyna uchybienia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, jest dzień, w którym pełnomocnik miał rzeczywistą możliwość wniesienia skargi kasacyjnej po zapoznaniu się z aktami sprawy, nie później jednak niż dzień upływu trzydziestu dni od dnia zawiadomienia go o wyznaczeniu do postępowania w sprawie (wyrok NSA z 8 czerwca 2006 r., FZ 198/06; postanowienie NSA z 1 marca 2008 r., II FZ 105/08 dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem Sąd I instancji uznał, że za dzień, w którym ustała przyczyna uchybienia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej należy uznać 14 października 2015 r. W konsekwencji termin do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej upływał 21 października 2015 r. Wnioskodawca złożył natomiast przedmiotowy wniosek 29 lutego 2016 r. (data stempla pocztowego), tj. po terminie. Sąd I instancji następnie podał, że w związku z powyższym w pierwszej kolejności rozpatrzy wniosek skarżącego o przywrócenie terminu do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej. Zdaniem Sądu argumenty wskazane we wniosku nie usprawiedliwiają uchybienia terminu. Nie wskazano bowiem na żadne obiektywne okoliczności, które uniemożliwiły pełnomocnikowi skarżącego wniesienie wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej w terminie. Zdaniem Sądu I instancji okolicznością uprawdopodabniającą brak winy skarżącego, nie jest również złożenie przez niego zażalenia na postanowienie Sądu I instancji o odrzuceniu skargi kasacyjnej. S.D. wniósł zażalenie na powyższe postanowienie, domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie: 1. art. 86 § 1 p.p.s.a. przez błędne jego zastosowanie polegające na uznaniu, że strona skarżąca z własnej winy uchybiła terminowi do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku WSA w K. z dnia 24 czerwca 2015 r.; 2. art. 87 § 1 p.p.s.a. poprzez brak ustalenia przez Sąd momentu ustania przyczyny uchybienia terminu do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej albo błędne ustalenie przez tenże Sąd momentu ustania przyczyny uchybienia terminu do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej; 3. art. 87 § 2 p.p.s.a. przez błędne przyjęcie przez Sąd okoliczności wskazujących na winę strony skarżącej w uchybieniu terminu; 4. art. 163 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 166 p.p.s.a. i art. 138 p.p.s.a. przez błędne jego zastosowanie polegające na wskazaniu w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia dnia, w którym upływał termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, podczas gdy wzmiankowany wyżej Sąd zaniechał wskazania dnia, w jakim upływał termin do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, a także przez niewyjaśnienie czy strona skarżąca uchybiła terminowi do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, a jeśli tak, to czy uchybienie temu terminowi było zawinione przez stronę skarżącą, w sytuacji gdy sentencja skarżonego postanowienia dotyczy odmowy przywrócenia terminu do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, a nie zawiera rozstrzygnięcia Sądu w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej; 5. art. 8 ust. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 oraz art. 78 w zw. z art. 176 ust. 1 Konstytucji RP poprzez ograniczenie WSA w K. prawa do poddania kontroli instancyjnej wydanego przez tenże Sąd wyroku i tym samym naruszenie prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły Sąd; 6. art. 8 ust. 2 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na naruszeniu zasady równości wobec prawa, przez akceptację sytuacji, w której pełnomocnik procesowy z wyboru, który działa na wcześniejszym etapie postępowania, ma 30 dni na sporządzenie skargi kasacyjnej, a pełnomocnik wyznaczony z urzędu może mieć w istocie termin krótszy albo wręcz mieć ten termin zamknięty, co w niczym nieuzasadniony sposób stawia go w gorszej sytuacji względem pełnomocnika z wyboru; 7. art. 18 § 1 pkt 6 w zw. z art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. ponieważ w wydaniu zaskarżonego postanowienia brała udział sędzia WSA w K. Maria Grabowska, która uczestniczyła w wydaniu przez tenże Sąd wyroku z dnia 24 czerwca 2015 r. oddalającego skargę S.D. na decyzję Dyrektora ARiMR, a zatem w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Rozstrzygnięcie Sądu I instancji poddane kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego, zawarte w zaskarżonym niniejszym zażaleniem postanowieniu ( o czym świadczy jego sentencja) dotyczy tylko wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej. Na wstępie wskazać wypada, że w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż instytucje procesowe - wniesienie środka odwoławczego od rozstrzygnięcia odrzucającego pismo z powodu uchybienia terminu do dokonania czynności oraz wniosek o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności procesowej wykluczają się wzajemnie. Należy mieć bowiem na uwadze, że w przypadku gdy strona kwestionuje ocenę sądu, że do uchybienia terminu doszło, tzn. gdy twierdzi, że czynności dokonała w terminie, a sąd uznał, iż terminowi uchybiła, powinna wnieść środek odwoławczy. Natomiast wniosek o przywrócenie terminu do dokonania czynności strona powinna wnieść w sytuacji, gdy nie kwestionuje ona faktu, że uchybiła terminowi, jednakże w jej ocenie to uchybienie nie było zawinione i następnie wskazuje przyczyny usprawiedliwiające niedokonanie czynności w terminie (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 15 listopada 1999 r. sygn. akt II CZ 129/99, z dnia 4 października 2001 r. sygn. akt I CZ 116/01, z dnia 10 stycznia 2002 r. sygn. akt I CZ 198/01, z dnia 3 października 2002 r. sygn. akt I CZ 120/02 oraz postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 maja 2004 r. sygn. akt FZ 61/04). Podkreślenia więc wymaga, że omawiane instytucje procesowe oparte są na przeciwstawnych przesłankach - podstawą skorzystania ze środka zaskarżenia jest przekonanie, że do uchybienia terminu nie doszło, natomiast wniosek o przywrócenie terminu opiera się na twierdzeniu, że do tego uchybienia doszło, lecz jest ono niezawinione. Złożenie wniosku o przywrócenie terminu uwarunkowane jest przede wszystkim tym, by termin do podjęcia czynności procesowej upłynął. Stosownie bowiem do treści art. 85 p.p.s.a., dopiero wówczas czynność taka staje się bezskuteczna. Przywrócenie terminu nie jest dopuszczalne, jeżeli uchybienie terminu nie powoduje dla strony ujemnych skutków w zakresie postępowania sądowego (art. 86 § 2 P.p.s.a.). Pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu (art. 87 § 1 P.p.s.a.). W sytuacji więc, gdy strona złożyła środek zaskarżenia od orzeczenia wydanego na skutek uchybienia terminowi do dokonania czynności procesowej, początek biegu terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności wyznaczać będzie data doręczenia orzeczenia rozstrzygającego w przedmiocie złożonego środka zaskarżenia. Pogląd ten, ukształtowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego i zaakceptowany w doktrynie (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 15 czerwca 1957 r. sygn. akt II CZ 123/57, z dnia 2 września 1993 r. sygn. akt II CRN 83/93, z dnia 10 stycznia 2002 r. sygn. akt I CZ 198/01; literatura powołana w "Kodeksie postępowania cywilnego z komentarzem" pod red. prof. dr. J. Jodłowskiego i SN dr hab. K. Piaseckiego, Wyd. Prawnicze, Warszawa 1989 r., t. I, s. 277), jest także w pełni aktualny na gruncie regulacji przyjętych w p.p.s.a. W ocenie NSA uznać należy zatem, że wniosek o przywrócenie terminu, o którym stanowi art. 87 § 1 p.p.s.a., może być aktualny dopiero wówczas, gdy prawomocnie zostanie rozstrzygnięta kwestia, czy termin do dokonania czynności procesowej upłynął - czy też nie - przed jej dopełnieniem (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 14 kwietnia 1997 r. sygn. akt II CZ 43/97 oraz z dnia 15 kwietnia 1997 r. sygn. akt II CZ 40/97, niepubl.). Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy, na wstępie należy przypomnieć, że bezsporne w sprawie jest to, iż pełnomocnik skarżącego, wniósł zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 30 października 2015 r., odrzucające skargę kasacyjną z powodu niedochowania ustawowego terminu do jej wniesienia. Zdecydował się na wniesienie takiego środka zaskarżenia, pozostając w przekonaniu, że postanowienie Sądu I instancji jest błędne i że skarga kasacyjna została złożona w terminie. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 14 stycznia 2016 r. oddalił zażalenie, stwierdzając, że skarga kasacyjna od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 24 czerwca 2015 r. została wniesiona po upływie terminu określonego w art. 177 § 1 p.p.s.a., wobec czego została prawidłowo odrzucona przez Sąd I instancji. Po otrzymaniu odpisu postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący złożył wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej oraz z ostrożności procesowej złożył wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w okolicznościach niniejszej sprawy Sąd I instancji błędnie przyjął, że termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej upływał w dniu 21 października 2015 r. W sytuacji, w której skarżący będąc przekonany, że skarga kasacyjna została złożona w terminie podjął działania, w kierunku zaskarżenia orzeczenia o jej odrzuceniu, początek biegu terminu do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej wyznaczać będzie data doręczenia orzeczenia rozstrzygającego w przedmiocie złożonego środka zaskarżenia. W rozpoznawanej sprawie jest to orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 2016 r. Odpis tego orzeczenia został doręczony pełnomocnikowi skarżącego w dniu 23 lutego 2016 r., a więc siedmiodniowy termin zakreślony w art. 87 § 1 p.p.s.a. mijał w dniu 1 marca 2016r. Skarżący zatem złożył wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej w terminie wskazanym w art. 87 § 1 p.p.s.a. Wobec powyższego, skoro skarżący nie uchybił terminowi do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej, to postępowanie z wniosku skarżącego o przywrócenie terminu do wniesienia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej należało umorzyć na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. jako bezprzedmiotowe. Sąd I instancji po zwróceniu akt sprawy będzie zobowiązany do rozpatrzenia wniosku skarżącego z dnia 29 lutego 2016r. w przedmiocie prośby o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej pod kątem spełnienia przesłanek umożliwiających przywrócenie tego terminu. Naczelny Sąd Administracyjny za zbędne i przedwczesne uznał odnoszenie się do zarzutów naruszenia wskazanych w zażaleniu norm wywodzonych z Konstytucji RP oraz Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, które zdaniem skarżącego naruszone zostały poprzez różnicowanie sytuacji stron w przypadku gdy zostanie ustanowiony pełnomocnik z urzędu, po terminie na wniesienie skargi kasacyjnej. Rozpatrywana sprawa dotyczy bowiem zgodności z prawem postanowienia Sądu I instancji w zakresie odmowy przywrócenia terminu do przywrócenia terminu do wniesienia środka zaskarżenia. Odnosząc się zaś do podniesionego w zażaleniu zarzutu, iż Sędzia WSA Maria Grabowska która brała udział w wydaniu wyroku z dnia 24 czerwca 2015 r., podlegała wyłączeniu przy rozpoznawaniu wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia środka zaskarżenia, nie jest on zasadny. Podejmowane przez sąd postanowienia w kwestiach, takich jak: przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej, przyznanie prawa pomocy, czy rozstrzyganie w przedmiocie innych wniosków stron – mają charakter wpadkowy i nie sposób przyjąć, by podjęcie w tym przedmiocie decyzji przez sędziego sprawozdawcę godziło w prawo strony do bezstronnego sądu. Również w orzecznictwie sądów administracyjnych, w analogicznych sprawach, których przedmiotem były rozstrzygnięcia o charakterze procesowym, przyjmuje się zgodnie, że brak jest podstaw do wyłączenia sędziego od rozstrzygania takich kwestii. W szczególności należy wymienić uchwałę NSA z 23 maja 2005 r., I OPS 3/05, w której wyrażono pogląd, zgodnie z którym sędzia, który brał udział w wydaniu wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego, zaskarżonego następnie skargą kasacyjną, nie jest wyłączony na podstawie art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. od badania w trybie art. 178 tej ustawy, czy skarga kasacyjna spełnia wymogi formalne, w tym także od udziału w wydaniu postanowienia odrzucającego skargę kasacyjną (ONSAiWSA 2005, nr 6, poz. 110). Z kolei w postanowieniu z 19 października 2010 r., I FZ 369/10 (http://orzeczenia.nsa.gov.pl/), NSA przyjął dopuszczalność rozstrzygania przez takiego sędziego kwestii przywrócenia terminu do dokonania czynności w postępowaniu sądowym. Tym samym nieusprawiedliwiony jest zarzut naruszenia art. 18 § 1 pkt 6 w zw. z art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Zważywszy na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 p.p.s.a. (pkt 1) oraz art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. (pkt 2) orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie postanowił w przedmiocie kosztów, gdyż o kosztach postępowania sąd orzeka jedynie wówczas, gdy rozpoznaje skargę kasacyjną od wyroku, ponieważ przepisy art. 203 i art. 204 p.p.s.a. wiążą zwrot kosztów postępowania przed NSA z wyrokiem sądu pierwszej instancji oddalającym lub uwzględniającym skargę. O kosztach dla pełnomocnika za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy orzeka natomiast referendarz sądowy stosownie do art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a.