I OZ 331/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 lutego 2015 r., sygn. akt II SO/Wa 59/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie z wniosku M. M. o wymierzenie grzywny Wojewodzie Mazowieckiemu za nieprzekazanie w terminie skargi wraz z odpowiedzią na skargę i aktami administracyjnymi postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 26 lutego 2015 r., sygn. akt II SO/Wa 59/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił M. M. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie z jego wniosku o wymierzenie grzywny Wojewodzie Mazowieckiemu za nieprzekazanie w ustawowym terminie skargi. Sąd I instancji ustalił, iż skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz dwójką małoletnich dzieci. Źródłem utrzymania rodziny są dochody z umów zlecenia i umów o dzieło, zawieranych przez żonę skarżącego, oraz dochód z tytułu wynajmu mieszkania. Skarżący wskazał, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, łączny zadeklarowany dochód rodziny wynosi [...] zł miesięcznie. W oświadczeniu o stanie majątkowym skarżący wyjaśnił, że posiada dwa mieszkania o pow. 105 m2 i 39 m2 oraz działkę budowlaną o pow. 384 m2. Dochód z wynajmu drugiego mieszkania przeznacza na spłatę kredytu hipotecznego zaciągniętego na to mieszkanie - w wysokości [...] euro miesięcznie. Do spłacenia pozostaje kwota [...] euro. Skarżący jednocześnie oświadczył, że jego rodzina nie korzysta z pomocy miejskiego ośrodka pomocy społecznej, gdyż dochód na jedną osobę w rodzinie przekracza ustawowe minimum. Ponieważ złożone przez skarżącego oświadczenie nie zawierało pełnych informacji co do jego aktualnej sytuacji finansowej, został wezwany do uzupełnienia wniosku o stosowne dokumenty źródłowe. Postanowieniem z dnia 19 stycznia 2015 r., sygn. akt II SO/Wa 59/14, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący wniósł sprzeciw od tegoż postanowienia referendarza sądowego. W ocenie Sądu I instancji deklarowany dochód rodziny skarżącego, a także okoliczność, iż skarżący jest właścicielem trzech nieruchomości (w tym dwóch mieszkań i działki budowlanej), oznacza że nie znajduje się on w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd również zwrócił uwagę na szereg nieścisłości w oświadczeniach składanych przez skarżącego. Określając wysokość dochodów swojej żony skarżący pierwotnie wskazał, że wynoszą one [...] zł netto miesięcznie. Wezwany zaś do udokumentowania zadeklarowanego wynagrodzenia oświadczył, że dochody żony są nieregularne, kształtują się średnio na poziomie [...] zł w skali trzech miesięcy, czyli średnio ok. [...] zł miesięcznie. W ocenie Sądu meriti oświadczenie skarżącego o wysokości dochodów uzyskiwanych przez jego żonę, stanowiących według jego twierdzeń jedyne źródło dochodów rodziny, wydaje się być mało wiarygodne. Już analiza samych kosztów poniesionych w miesiącach styczeń-październik 2014 r. z tytułu opłat czynszowych za mieszkanie przy Al. [...] w Warszawie, tj. kwota [...] zł wskazuje, że wyczerpują one w całości kwotę uzyskiwanych przez żonę skarżącego deklarowanych dochodów. Zdaniem Sądu powstaje zatem pytanie o źródła, z których pokrywane są pozostałe zobowiązania skarżącego oraz jego rodziny z tytułu utrzymania koniecznego (np. koszt wyżywienia, ubrania, dojazdów). Dokonując analizy nadesłanych przez skarżącego dokumentów źródłowych dostrzegł Sąd ponadto dodatkowe, istotne dla oceny przedmiotowego wniosku okoliczności, a mianowicie to, że żona skarżącego nabyła i posiada prawo do 90 udziałów kapitału zakładowego spółki [...] Sp. z o.o. w Warszawie o wartości nominalnej [...] zł. Co prawda skarżący oświadczył, że na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] grudnia 2007 r. on i jego żona ograniczyli obowiązującą ich wspólność ustawową w ten sposób, że dokonali częściowego podziału majątku wspólnego tak, że wszystkie prawa wynikające z 90 udziałów kapitału zakładowego [...] Sp. z o.o. w Warszawie o wartości nominalnej [...] zł aktualnie stanowią majątek osobisty żony skarżącego, lecz w ocenie Sądu I instancji fakt częściowego podziału majątku wspólnego nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy. Ponadto z urzędu było mu wiadome, że żona skarżącego pełni funkcje prezesa zarządu w spółkach: [...] Sp. z o.o. i [...] Sp. z o.o. Skarżący wezwany do wykazania wszystkich dochodów swojej żony nie złożył żadnego oświadczenia w tym zakresie, nie wyjaśnił również, czy z tego tytułu jego żona otrzymuje jakiekolwiek dochody. Wyjaśnienia skarżącego nie mogą być więc uznane za wystarczające, bowiem podawane informacje nie dają możliwości ustalenia, czy wypełnione są przesłanki zawarte w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012r., poz. 270 ze zm.) – dalej: P.p.s.a. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł M. M. domagając się jego uchylenia i przyznania prawa pomocy w wymiarze minimalnym. Skarżący w oparciu o przytoczone już okoliczności faktyczne dotyczące jego stanu majątkowego i rodzinnego oświadczył, iż nie stać go na uiszczenie kosztów procesu bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny, tym bardziej, że wpisy we wszystkich sprawach, w których złożył skargi, kształtują się na poziomie 25000 zł. Zarzucił nieprecyzyjność ustaleń poczynionych przez Sąd I instancji oraz podał, że spółki, o jakich mowa w motywach zaskarżonego postanowienia są zadłużone i nie przynoszą zysku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z powyższego przepisu jednoznacznie wynika, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Podkreślenia ponadto wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, zatem przepisy ją regulujące i zawarte w nich przesłanki, należy interpretować ściśle. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy Sąd I instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewątpliwie miesięczny dochód (zadeklarowany przez skarżącego), osiągany przez gospodarstwo domowe skarżącego (głównie przez jego żonę), nie jest znaczny. Skarżący wskazał jednak, że jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, które obecny skład tego Sądu podziela, posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych (p. m.in. postanowienie z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (p. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 maja 2012r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11, publ. jw.). Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania i przyznania pełnomocnika. Wnioskodawca decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący nie wykazał także niemożności podejmowania działalności zarobkowej - choćby dorywczej. Z akt sprawy nie wynika, aby był on całkowicie, czy też częściowo niezdolny do pracy. Przyjąć więc wypada, że skarżący ma możliwość podjęcia jakiejkolwiek działalności zarobkowej, również poszukując zatrudnienia "na własną rękę". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone (p. też postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt I FZ 464/04, I FZ 465/04, II FZ 211/05, publ. jw.). Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc tak rozległą działalność skargową jak opisał to w zażaleniu sam skarżący i przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie tych spraw. Negatywnie należy również ocenić nieprzedstawienie przez skarżącego Sądowi I instancji wszystkich informacji mających znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku. Nieścisłości w oświadczeniach skarżącego oraz zatajenie okoliczności dotyczących pełnienia przez żonę funkcji kierowniczych w zarządzie spółek prawa handlowego oraz związanych z tym ewentualnych dochodów, powoduje niemożność dokonania prawidłowej oceny jego stanu majątkowego. Jak bowiem słusznie wskazał Sąd I instancji małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej, która odnosi się do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia zatem jednego małżonka z pomocy finansowej na rzecz drugiego w zakresie prowadzonego postępowania sądowego, zwłaszcza gdy oddziałuje ona na prawa obojga. Przy czym to skarżący powinien podejmować takie czynności i przedstawić takie dowody, które przekonałyby sąd o zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy przedstawione przezeń dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne lub też wiarygodne, mimo obciążającego go ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem zasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, stąd zażalenie nie mogło odnieść skutku, tym bardziej że eksponowane w nim argumenty okazały się chybione. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji niniejszego postanowienia.