III SA/Wr 828/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marcin Miemiec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Maciej Guziński Sędzia WSA Jerzy Strzebinczyk Protokolant specjalista Ewa Bogulak po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2015 r. sprawy ze skargi "A" S.A. we W. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego I. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego W.-[...] z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...]; II. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej we W. na rzecz strony skarżącej kwotę 340 (trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Naczelnik Urzędu Skarbowego W. - [...] prowadził postępowanie egzekucyjne wobec "A" S.A. (dalej także: zobowiązana) obejmujące zaległości z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego i Społecznego za okres: czerwiec, lipiec, grudzień/2000 r., 2001 r., 2002 r., 2003 r., 2004 r., 2005 r., w kwocie należności głównej 1.197.338,30 zł wraz z należnymi odsetkami. Organ dokonał zajęć wierzytelności w celu wyegzekwowania zaległości objętych tytułami wykonawczymi, a w dniu [...] czerwca 2012 r. zajął rachunki bankowe w Banku "C" i w Banku "D" S.A. Dwoma pismami z dnia [...] czerwca 2012 r. wierzyciel – "B" Oddział we W., wniósł do organu egzekucyjnego o zawieszenie do dnia [...] czerwca 2013 r. prowadzonych postępowań egzekucyjnych. Organ zawiesił postępowania zgodnie z tym wnioskiem. Okres zawieszenia na wniosek wierzyciela organ wydłużył wpierw do [...] grudnia 2013 r. a następnie do [...] maja 2014 r. Do [...] maja 2014 r. zwolnił także spod egzekucji wierzytelności i rachunki bankowe. W związku z uregulowaniem zadłużenia w dniu [...] czerwca 2014 r. wierzyciel pismem z dnia [...] czerwca 2014 r. wycofał tytuły wykonawcze W związku z tym organ zawiadomieniami o zmianie wysokości zajęcia z dnia [...] czerwca 2014 r. ograniczył zajęcia do wysokości kosztów egzekucyjnych. W konsekwencji zawiadomieniem z dnia [...] czerwca 2014 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia wierzytelności na kwotę kosztów egzekucyjnych w wysokości 147.035,10 zł. Zawiadomieniem z dnia [...] czerwca 2014 r. organ egzekucyjny dokonał z kolei zajęcia rachunku bankowego w Banku "E" w O. na kwotę kosztów egzekucyjnych w wysokości 147.382.20 zł. W wyniku zastosowania środka egzekucyjnego Bank "E" w O. przelewem z dnia [...] czerwca 2014 r. przekazał do organu egzekucyjnego kwotę 147.382,20 zł celem pokrycia należnych kosztów egzekucyjnych. Wobec całkowitego wyegzekwowania kosztów egzekucyjnych organ zawiadomieniami z dnia [...] czerwca 2014 r. uchylił zajęcia rachunków bankowych dokonanych w "C" S.A. i "D" S.A. oraz uchylił zajęcia innych wierzytelności. "A" S.A. reprezentowana przez pełnomocnika pismem z dnia [...] czerwca 2014 r. uzupełnionym pismem z dnia [...] lipca 2014 r., wniosła o umorzenie prowadzonych postępowań egzekucyjnych. W dniu [...] sierpnia 2014 r. organ postanowieniem nr [...] odmówił wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia postępowań egzekucyjnych powołując się na to, że w dniu złożenia wniosku postępowania egzekucyjne nie były już prowadzone. Na to postanowienie zobowiązana wniosła zażalenie. W uzasadnieniu wskazała, iż wobec zażądania przez wierzyciela uchylenia zastosowanych środków egzekucyjnych w oparciu o zawarte porozumienie z dłużnikiem, dotyczące spłaty oraz wobec faktu uchylenia środków egzekucyjnych przez organ egzekucyjny, brak jest podstaw prawnych do domagania się zapłaty kosztów egzekucyjnych za czynności, które faktycznie nie zostały dokonane. Ponadto zarzucono, że postępowania egzekucyjne nie zakończyły się w związku z niedoręczeniem zobowiązanej powiadomienia o wysokości pobranych kosztów egzekucyjnych oraz wniesiono o zwrot na rzecz zobowiązanej wyegzekwowanych kosztów egzekucyjnych. Postanowieniem z dnia [...] września 2014 r. nr [...] Dyrektor Izby Skarbowej we W. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu wyjaśnił, że organ egzekucyjny prawidłowo zbadał stan faktyczny i prawny sprawy. Rozpatrzył cały materiał dowodowy. Wydane rozstrzygnięcie jest zgodne z obowiązującymi przepisami i brak jest podstaw do jego wyeliminowania z obrotu prawnego. W uzasadnieniu postanowienia organ I instancji wyczerpująco wyjaśnił stronie okoliczności, którymi kierował się przy wydawaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia i odniósł się do zarzutów. Zobowiązana reprezentowana przez pełnomocnika wniosła od postanowienia skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, zarzucając naruszenie przepisów postępowania i ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz wniósł o jego uchylenie. Stan faktyczny sprawy uzasadniał niepobranie naliczonych kosztów egzekucyjnych. Wierzyciel zażądał uchylenia środków egzekucyjnych wobec zawartego porozumienia, a organ egzekucyjny środki te uchylił. Brak jest zatem podstaw prawnych domagania się zapłaty kosztów egzekucyjnych za niedokonane czynności. Inaczej byłoby, gdyby zastosowane środki egzekucyjne były utrzymywane na majątku zobowiązanego, który dokonywałby wpłat z bezprawnym pominięciem organu egzekucyjnego. W okolicznościach sprawy wniosek o umorzenie postępowań egzekucyjnych zmierzających do wyegzekwowania naliczonych kosztów egzekucyjnych był uzasadniony w momencie jego złożenia. Egzekucja kosztów egzekucyjnych należności pieniężnych opiera się o tytuły wykonawcze obejmujące dochodzone należności główne. Wynika to z art. 64 c § 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej u.pe.a.). Skarżąca podkreśliła, że w chwili dokonania zajęć egzekucyjnych rachunków bankowych na koszty postępowania - postępowania egzekucyjne były w toku i nie zostały zakończone dnia [...] lipca 2014 r., czyli jest w dniu zajęcia rachunku bankowego zobowiązanego, jak błędnie podnosi organ. Jeszcze w dniu [...] sierpnia 2014 r. organ egzekucyjny rozliczał bowiem pobrane koszty. Czynił to w trwającym postępowaniu egzekucyjnym, a nie poza nim. Zakończenie postępowania egzekucyjnego w administracji, gdy wyegzekwowano należności, następuje powiadomieniem zobowiązanego o wysokości pobranych kosztów egzekucyjnych (art. 64 c § 8 u.p.e.a.). Takiego zawiadomienia nie doręczono zobowiązanej do dnia sporządzenia skargi. Zawiadomienie to nie mogło być wszakże doręczone z uwagi na to, że w postępowaniu egzekucyjnym nie wyegzekwowano należności objętych tytułami wykonawczymi. W oparciu o te tytuły wykonawcze organ egzekucyjny dokonał jednak zajęć rachunków bankowych i wierzytelności na poczet kosztów egzekucyjnych mimo to, że uchylił wcześniejsze środki egzekucyjne, a ponadto z dniem [...] czerwca 2014 r., także na wniosek wierzyciela, zostały wycofane tytuły wykonawcze. Jeżeli organ egzekucyjny dochodził kosztów egzekucyjnych na podstawie wycofanych tytułów wykonawczych, to prowadził dalej postępowania egzekucyjne. Przesądza to o tym, że postępowanie egzekucyjne jest nadal w toku. W związku z tym wniosek o umorzenie tego postępowania powinien być merytorycznie rozpatrzony w ramach tego postępowania. Według skarżącej, wskutek działań orzeczniczych Dyrektora Izby Skarbowej - przyjmując nawet argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia - czynności egzekucyjne były w toku. Postanowieniem z dnia [...] września 2014 r. Dyrektor Izby Skarbowej we W. uchylił bowiem w całości postanowienie organu I instancji w przedmiocie określenia kwoty kosztów egzekucyjnych i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia z uwagi na ustalenie ich w niższej wysokości niż to wynika z przepisów prawa. Z uwagi na to, że koszty egzekucyjne są realizowane na podstawie tytułów wykonawczych obejmujących należności główne dochodzone w postępowaniu egzekucyjnym w administracji, uchylenie orzeczenia o tych kosztach doprowadziło dodatkowo do sytuacji, w której postępowania egzekucyjne są znowu w toku. W ocenie Dyrektora Izby Skarbowej egzekucji podlega bowiem kwota niepobranych kosztów. To czyni skargę uzasadnioną. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie, podkreślając bezprzedmiotowość wniosku w sytuacji zakończenia postępowania egzekucyjnego i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Według art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2014 r. poz. 1647), sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem. Z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) wynika natomiast, że gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, czy inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, albo stwierdza ich nieważność bądź też stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Wskazana regulacja prawna nie pozostawia więc wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu, gdy organom orzekającym można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa materialnego czy procesowego, jeżeli naruszenie to miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Stosując takie kryteria kontroli według Sądu skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem skargi jest postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej utrzymujące w mocy postanowienie organu egzekucyjnego o odmowie wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Chodzi o ustalenie, czy organy zasadnie stwierdziły brak podstaw do rozpoznania wniosku zobowiązanego o umorzenie postępowania egzekucyjnego i czy były podstawy do wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania w tym przedmiocie na podstawie art. 61 a §1 k.p.a. Aby wyjaśnić tę kwestię, należy rozważyć, czy skutkiem zakończenia egzekucji z uwagi na wycofanie przez wierzyciela tytułów wykonawczych jest zakończenie postępowania egzekucyjnego. W tym celu trzeba ustalić relacje między postępowaniem egzekucyjnym, a egzekucją administracyjną. Egzekucja jest czynnością o charakterze faktycznym, dokonywaną w postępowaniu egzekucyjnym. Jako taka odróżnia się od postępowania egzekucyjnego będącego procedurą administracyjną. Egzekucja jest składnikiem tej procedury. Należy zwrócić uwagę na to, że wszczęcie postępowania egzekucyjnego następuje wcześniej niż sama egzekucja, a zakończenie nie musi nastąpić wraz z zakończeniem egzekucji. Zakończenie egzekucji po wycofaniu przez wierzyciela tytułów egzekucyjnych nie pociąga za sobą zakończenia postępowania egzekucyjnego. W takiej sytuacji organ egzekucyjny powinien natomiast rozważyć umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 9 u.p.e.a. Tego wszakże organ w rozpatrywanej sprawie nie uczynił. Administracyjne postępowanie egzekucyjne poza stosowaniem środków egzekucyjnych obejmuje inne czynności, podejmowane nie tylko przez organ egzekucyjny, ale także przez inne podmioty, np. przez wierzyciela. Egzekucja administracyjna oznacza natomiast stosowanie prze organy egzekucyjne środków przymusu mających na celu doprowadzenie do wykonania przez zobowiązanych obowiązków o charakterze pieniężnym lub niepieniężnym (zob. wyrok z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I SA/Po 1453/07). Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 marca 2009 r. (sygn. akt II FSK 1462/08), stwierdził, że w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym można wyróżnić trzy stadia: poprzedzające wszczęcie egzekucji administracyjnej, stosowania egzekucji, po przeprowadzeniu egzekucji, z tym, że nie zawsze postępowanie egzekucyjne składa się z wszystkich wymienionych stadiów. Może się ono zakończyć na etapie poprzedzającym wszczęcie egzekucji. Może przebiegać w dwóch pierwszych stadiach i zakończyć się wraz z zakończeniem egzekucji administracyjnej. Egzekucja administracyjna i egzekucyjne postępowanie administracyjne są zatem dwoma odrębnymi określeniami. Nie wynika z tego jednak, czy po zakończeniu egzekucji administracyjnej można rozpoznać wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego z uwagi na to, że trwa ono nadal, czy też nie można z uwagi na to, że zostało ono zakończone. Zdaniem Sądu, skarżący zasadnie powołuje się na to, że po wycofaniu przez wierzyciela tytułów egzekucyjnych organ egzekucyjny podejmował dalsze czynności postępowania egzekucyjnego, a mianowicie w przedmiocie wyegzekwowania koszów egzekucyjnych. Istotą umorzenia postępowania egzekucyjnego jest natomiast przerwanie postępowania, uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych i rozstrzygnięcie co do dalszego nieprowadzenia tego postępowania. Celem umorzenia jest zakończenie postępowania, najczęściej z przyczyn natury formalnej, gdy w konkretnej sytuacji wykonanie obowiązku przez zobowiązanego jest niemożliwe, a częściej - gdy jest niedopuszczalne. Przyczyny uzasadniające umorzenie postępowania egzekucyjnego wymienione są w enumeratywnym katalogu art. 59 u.p.e.a. Według z § 1 tego przepisu postępowanie egzekucyjne umarza się: 1) jeżeli obowiązek został wykonany przed wszczęciem postępowania; 2) jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał; 3) jeżeli egzekwowany obowiązek został określony niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z decyzji organu administracyjnego, orzeczenia sądowego albo bezpośrednio z przepisu prawa; 4) gdy zachodzi błąd co do osoby zobowiązanego lub gdy egzekucja nie może być prowadzona ze względu na osobę zobowiązanego; 5) jeżeli obowiązek o charakterze niepieniężnym okazał się niewykonalny; 6) w przypadku śmierci zobowiązanego, gdy obowiązek jest ściśle związany z osobą zmarłego; 7) jeżeli egzekucja administracyjna lub zastosowany środek egzekucyjny są niedopuszczalne albo zobowiązanemu nie doręczono upomnienia, mimo iż obowiązek taki ciążył na wierzycielu; 8) jeżeli postępowanie egzekucyjne zawieszone na żądanie wierzyciela nie zostało podjęte przed upływem 12 miesięcy od dnia zgłoszenia tego żądania; 9) na żądanie wierzyciela; 10) w innych przypadkach przewidzianych w ustawach. Zgodnie z art. 59 § 2a u.p.e.a., w zakresie należności pieniężnych, o których mowa w art. 2 § 1 pkt 8 i 9 u.p.e.a., postępowanie egzekucyjne umarza się w przypadkach określonych w § 1 pkt 4, 6, 7, 9 i 10 oraz w § 2 u.p.e.a. Zdaniem Sądu, w rozpatrywanej sprawie organy orzekające były obowiązane do zbadania, czy zaistniała jakaś przesłanka umorzenia postępowania egzekucyjnego wskazana w art. 59 u.p.e.a. i do wydania postanowienia o umorzeniu bądź odmowie umorzenia tego postępowania. Z przeprowadzonych rozważań Sądu wynika, że rozstrzygnięcia podjęte w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego nie były prawidłowe. Ich podstawą było uznanie, że postępowanie egzekucyjne zostało zakończone, czyli że nie można umorzyć postępowania, które się nie toczy. Wykazano już różnicę między egzekucją administracyjną a postępowaniem egzekucyjnym i to, że inny może być termin zakończenia egzekucji, a inny termin zakończenia postępowania egzekucyjnego. W rozpatrywanej sprawie postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone, gdyż egzekwowano koszty egzekucyjne. Biorąc to pod uwagę kontrolowane rozstrzygnięcia złożonego wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego na art. 61 a § 1 k.p.a. były nieprawidłowe. Należy także wziąć pod uwagę, że rozpatrywanie żądania zobowiązanej o umorzenie prowadzonego wobec niej postępowania egzekucyjnego nie jest odrębną sprawą administracyjną od prowadzonego postępowania egzekucyjnego, do rozstrzygnięcia której, w oparciu o przepis art. 18 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, stosuje się przepisy ogólnej procedury administracyjnej dotyczące wszczęcia postępowania (art. 61 k.p.a.) i odmowy jego wszczęcia (art. 61a k.p.a.). Przepisy art. 61 i art. 61a k.p.a. nie mają tu bowiem odpowiedniego zastosowania. Sąd przyjmuje, że wniosek złożony przez zobowiązaną nie mógł być podstawą wszczęcia osobnego postępowania. W rozpatrywanej sprawie zobowiązana złożyła bowiem wniosek o umorzenie postępowania w toku postępowania egzekucyjnego. Wniosek ten nie mógł zatem stanowić podstawy do wszczęcia innego postępowania. Jego złożenie zmierzało natomiast do umorzenia toczącego się postępowania. Organ egzekucyjny nie powinien był więc prowadzić odrębnego postępowania w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego, a tylko rozstrzygnąć żądanie zobowiązanego umorzenia toczącego się postępowania egzekucyjnego. Zobowiązany może wnieść żądanie o umorzenie na każdym etapie postępowania egzekucyjnego. Obowiązkiem organu egzekucyjnego jest natomiast przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, obejmującego zbadanie istnienia bądź nieistnienia przesłanek umorzenia postępowania egzekucyjnego uregulowanych w art. 59 u.p.e.a., a następnie wydania postanowienia o umorzeniu lub o odmowie umorzenia postępowania. W świetle dokonanych ustaleń, ocena legalności zaskarżonego postanowienia i poprzedzającego postanowienia I instancji według przyjętych kryteriów, doprowadziła do Sąd do wniosku, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów art. 61a § 1 k.p.a. w zw. z art. 18 oraz art. 59 u.p.e.a., a naruszenia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skutkowało to ich uchyleniem stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Ponieważ dla usunięcia skutków niezgodnego z prawem orzeczenia o odmowie wszczęcia postępowania konieczne było uchylenie także postanowienia organu I instancji, Sąd skorzystał z możliwości przewidzianej w art.135 p.p.s.a.