II GSK 2589/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Irena Wiszniewska-Białecka (spr.) Sędzia NSA Henryk Wach Sędzia del. WSA Elżbieta Kowalik-Grzanka Protokolant Paweł Gorajewski po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2017 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Spółki A od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 kwietnia 2015 r. sygn. akt VI SA/Wa 2558/14 w sprawie ze skargi Spółki B na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie unieważnienia prawa wyłącznego wytwarzania i sprzedaży produktu farmaceutycznego postanawia: 1) uchylić zaskarżony wyrok; 2) odrzucić skargę; 3) zasądzić od Spółki B na rzecz Spółki A 950 zł (dziewięćset pięćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego; 4) zwrócić Spółce B ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpis od skargi uiszczony w wysokości 1000 zł (jeden tysiąc złotych). I Wyrokiem z 21 kwietnia 2015 r. (VI SA/Wa 2558/14) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę Spółki B (skarżąca), uchylając zaskarżoną decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej (Urząd) z [...] marca 2014 r. oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Urzędu z [...] stycznia 2013 r. o umorzeniu postępowania o unieważnienie prawa wyłącznego wytwarzania i sprzedaży produktu farmaceutycznego, udzielonego na rzecz Spółki A (uczestnik postępowania). Ponadto WSA stwierdził, że uchylone decyzje nie podlegają wykonaniu, a także zasądził od Urzędu na rzecz skarżącej 1617 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. WSA orzekał w następującym stanie sprawy. Decyzją z [...] lutego 1998 r. Urząd, na podstawie art. 4 ustawy z 30 października 1992 r. o zmianie ustawy o wynalazczości i ustawy o Urzędzie Patentowym Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1993 r. Nr 4, poz. 14 ze zm.; ustawa nowelizująca), udzielił uczestnikowi postępowania prawa wyłącznego wytwarzania i sprzedaży produktu farmaceutycznego o nazwie "[...]" (sporne prawo). Pismem z 30 września 2004 r. Spółka C (poprzednik prawny skarżącej) wniosła o stwierdzenie nieważności decyzji z [...] lutego 1998 r. Urząd decyzją z [...] maja 2005 r. odmówił wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności, jednak po ponownym rozpatrzeniu sprawy uchylił to rozstrzygnięcie decyzją z [...] maja 2006 r. Następnie WSA w Warszawie wyrokiem z 31 maja 2007 r. (VI SA/Wa 1468/06) oddalił skargę uczestnika postępowania na decyzję z [...] maja 2006 r. Wyrok ten uprawomocnił się, ponieważ Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 17 marca 2008 r. (II GSK 428/07) oddalił skargę kasacyjną uczestnika postępowania. Decyzją z [...] czerwca 2008 r. Urząd stwierdził nieważność decyzji z [...] lutego 1998 r. o udzieleniu prawa wyłącznego na rzecz uczestnika postępowania, uznając że została wydana z rażącym naruszeniem art. 4 ust. 3 pkt 1 ustawy nowelizującej. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Urzędu z 18 marca 2009 r., która z kolei została zaskarżona przez uczestnika postępowania do WSA. Wyrokiem z 20 listopada 2009 r. (VI SA/Wa 979/09) WSA skargę oddalił. Wyrok ten, po rozpatrzeniu skargi kasacyjnej uczestnika postępowania, NSA uchylił wyrokiem z 18 maja 2011 r. (II GSK 566/10), uchylając jednocześnie decyzje Urzędu z [...] marca 2009 r. i z [...] czerwca 2008 r. NSA uznał, że wniosek skarżącej powinien być rozpoznawany przez Urząd w postępowaniu spornym o unieważnienie prawa (art. 255 ust. 1 pkt 1 ustawy z 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej - t.j. Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.; pwp), a nie w trybie ogólnego postępowania administracyjnego. W toku ponownego rozpoznawania sprawy uczestnik postępowania wniósł o umorzenie postępowania, wskazując w szczególności, że sporne prawo wygasło [...] marca 2006 r., a zatem nie zagraża działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą. Skarżąca nie zgodziła się ze stanowiskiem uczestnika postępowania, podnosząc m.in., że unieważnienie spornego prawa umożliwi jej dochodzenie od uczestnika postępowania roszczeń majątkowych i niemajątkowych na podstawie art. 24 w zw. z art. 43 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.; kc) z uwagi na naruszenie renomy oraz art. 416 kc z uwagi na ogólne zasady odpowiedzialności deliktowej. Decyzją z [...] stycznia 2013 r. Urząd, na podstawie art. 105 § 1 kpa w związku z art. 256 ust. 1 pwp, umorzył postępowanie w sprawie unieważnienia spornego prawa. Wskazał przy tym, że stronie przysługuje prawo złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia decyzji. Skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z [...] marca 2014 r. Urząd utrzymał w mocy decyzję z [...] stycznia 2013 r. Uznał, że skarżąca nie ma już bezpośredniego, realnego i aktualnego interesu prawnego w rozpatrzeniu wniosku o unieważnienie spornego prawa. Zaznaczył, że wprawdzie wskazywane przez skarżącą prawo do prowadzenia działalności gospodarczej, wywiedzione z art. 20 i art. 22 Konstytucji RP, może być źródłem interesu prawnego, ale tylko wtedy, gdy cudze prawo własności przemysłowej przeszkadza w prowadzeniu takiej działalności. Zdaniem Urzędu, w niniejszej sprawie sporne prawo nie ogranicza działalności gospodarczej skarżącej, ponieważ wygasło [...] marca 2006 r. Urząd stwierdził, że w dacie orzekania między stronami nie toczyło się postępowanie sądowe dotyczące choćby pośrednio spornego prawa, ani też uczestnik postępowania nie domagał się od skarżącej zaprzestania działań w związku z wygasłym już spornym prawem. Natomiast toczące się wcześniej postępowanie zakończyło się przyznaniem skarżącej odszkodowania od uczestnika postępowania za szkodę, która została spowodowana, w rezultacie udzielenia spornego prawa, brakiem możliwości wprowadzania do obrotu produktu farmaceutycznego o nazwie [...]. Zdaniem Urzędu, twierdzenia skarżącej o możliwości wystąpienia w przyszłości z roszczeniami majątkowymi i niemajątkowymi odnoszą się do zdarzeń przyszłych i niepewnych, co pozostaje w sprzeczności z niezbędnymi cechami interesu prawnego, to jest jego realnością i aktualnością. Brak interesu prawnego wyklucza legitymację procesową skarżącej w niniejszym postępowaniu, które z tego powodu podlegało umorzeniu. Skarżąca wniosła do WSA skargę na decyzję z 13 marca 2014 r. WSA uwzględnił skargę. Po pierwsze, WSA uznał, że Urząd nie zastosował się do zaleceń wskazanych w wyroku NSA z 18 maja 2011 r. (II GSK 566/10), stanowiącym wskazanie co do dalszego prowadzenia postępowania i wydania orzeczenia merytorycznego we właściwym trybie. Po drugie, WSA stwierdził, że skarżąca w dacie złożenia wniosku o unieważnienie spornego prawa posiadała realny i aktualny interes prawny, a obecnie prowadzi działalność w branży farmaceutycznej (tak jak uczestnik postępowania) i może skutecznie domagać się wydania przez Urząd orzeczenia co do istoty sprawy. WSA dodał, że norma prawna nie musi przyznawać podmiotowi wywodzącemu z niej swój interes prawny konkretnych uprawnień lub obowiązków. Wystarczy, że daje możliwość ochrony w sformalizowanym postępowaniu i powoduje, że podmiot, którego sfery prawnej bezpośrednio dotyczy, może skutecznie domagać się wydania orzeczenia administracyjnego. Po trzecie, WSA wyjaśnił, że konsekwencją unieważnienia prawa własności przemysłowej jest uznanie go za niebyłe od samego początku (ex tunc) ze skutkiem erga omnes. Decyzja unieważniająca ma wyłącznie konstytutywny charakter, ponieważ nie odnosi się do wad uprzednio istniejącej decyzji, lecz ponownie decyduje o losie prawa wyłącznego. W konkluzji WSA uznał, że organ wadliwie ocenił brak interesu prawnego skarżącej i błędnie orzekł o umorzeniu postępowania. Sąd nakazał Urzędowi, aby w ponownie prowadzonym postępowaniu rozpoznał merytorycznie wniosek skarżącej o unieważnienia spornego prawa. II W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania zaskarżył wyrok WSA w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: 1) naruszenie przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; p.p.s.a.), które miało istotny wpływ na wynik postępowania, a mianowicie: a) naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. przez uchylenie zaskarżonej decyzji Urzędu mimo braku naruszenia w niej prawa materialnego, tj. art. 89 ust. 1 pwp w zw. z art. 28 kpa w zw. z art. 256 ust. 1 pwp w zw. z art. 4 ust. 3 pkt 1 ustawy nowelizującej i prawidłowego ustalenia, że skarżąca nie posiadała na dzień wydawania zaskarżonej decyzji interesu prawnego w żądaniu unieważnienia prawa wyłącznego; b) naruszenie art. 151 p.p.s.a. przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy organ prawidłowo ocenił brak istnienia po stronie skarżącej interesu prawnego i nie naruszył przy tym wytycznych wynikających z wcześniejszych wyroków sądów administracyjnych; c) naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 7,8, 77, 11, 105 § 1, 107 § 3, 127 § 3, 138 § 1 pkt 1 i 140 kpa w zw. z art. 256 ust. 1 i 3 pwp przez uchylenie zaskarżonej decyzji Urzędu mimo braku naruszenia przez organ przepisów postępowania - art. 7,8, 11, 77, 105 § 1, 107 § 3, 127 § 3, 138 § 1 pkt 1 i 140 kpa w zw. z art. 256 ust. 1 i 3 pwp - i prawidłową ocenę okoliczności faktycznych i prawnych sprawy dotyczących braku interesu prawnego skarżącej; d) naruszenie art. 153 w zw. z art. 193 p.p.s.a. przez przyjęcie, że wytyczne wyrażone w wyroku sądu administracyjnego mogą być wyrażone w sposób dorozumiany i że z uchylenia decyzji wydanej w niewłaściwym trybie wynikają wskazówki nakazujące rozpoznania przesłanek udzielenia prawa bez badania interesu prawnego strony; e) naruszenie art. 134 § 1 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art.153 p.p.s.a. i 193 p.p.s.a. przez błędne przyjęcie, że organ nie zastosował się do oceny prawnej i wskazań wyrażonych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 maja 2011 r., II GSK 566/10, dotyczących interesu prawnego skarżącej i merytorycznego rozpatrzenia sprawy, w sytuacji, gdy wskazania takie nie zostały sformułowane; f) naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. przez brak wyjaśnienia w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku jaka jest materialnoprawna podstawa interesu prawnego skarżącej, w tym brak wskazania normy prawa materialnego, z którego interes ten ma zdaniem WSA wynikać; 2) naruszenie prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) przez błędną wykładnię art. 89 ust. 1 pwp w związku z art. 28 kpa w zw. z art. 256 ust. 1 pwp w zw. z art. 4 ust. 3 pkt 1 ustawy nowelizującej, polegającą na przyjęciu, że interes prawny nie musi wykazywać cechy aktualności i realności w dacie orzekania przez organ administracyjny oraz na przyjęciu, że interes prawny może być uzasadniony działaniem stron na tym samym rynku, bez konieczności wykazywania wpływu unieważnienia na aktualną sytuację strony, a także na ich błędnym zastosowaniu i stwierdzeniu istnienia po stronie skarżącej interesu prawnego, mimo braku wykazania aktualnego i konkretnego związku sytuacji prawnej skarżącej z unieważnieniem prawa wyłącznego oraz na stwierdzeniu istnienia po stronie skarżącej interesu prawnego mimo braku wskazania normy prawa materialnego, z której ma on wynikać. W odpowiedzi skarżąca wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej. W piśmie z 22 maja 2017 r. uczestnik postępowania podtrzymał wnioski i zarzuty skargi kasacyjnej. Ponadto podniósł, że Naczelny Sąd Administracyjny powinien uchylić zaskarżony wyrok i odrzucić skargę lub uchylić zaskarżony wyrok, stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji i umorzyć postępowanie. Zdaniem uczestnika postępowania, od decyzji umarzającej postępowanie w sprawie o unieważnienie prawa z powodu stwierdzenia braku interesu prawnego po stronie wnioskodawcy nie służy wniosek o ponowne rozpoznania sprawy, lecz skarga do WSA. Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym uczestnik postępowania podtrzymał zarzuty i wnioski skargi kasacyjnej. Stwierdził ponadto, że Urząd nieprawidłowo procedował w sprawie, ponieważ rozpoznał wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, podczas gdy taki środek nie przysługiwał w postępowaniu spornym przed Urzędem. Natomiast skarżąca stwierdziła, że zarzut, iż Urząd Patentowy wadliwie procedował w sprawie, nie został podniesiony w skardze kasacyjnej. Podniosła, że ma interes prawny w postępowaniu o unieważnienie spornego prawa. Podtrzymała stanowisko i wnioski zawarte w odpowiedzi na skargę kasacyjną. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. Odstępstwem od zasady związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej jest także art. 189 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli skarga ulegała odrzuceniu albo istniały podstawy do umorzenia postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem uchyla wydane w sprawie orzeczenie oraz odrzuca skargę lub umarza postępowanie. W myśl uchwały siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 grudnia 2009 r., II GPS 5/09, w świetle art. 183 § 1 oraz art. 134 § 2 w związku z art. 193 p.p.s.a. jest dopuszczalne zastosowanie przez Naczelny Sąd Administracyjny z urzędu art. 189 tej ustawy, polegające na uchyleniu orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego i odrzuceniu skargi, niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej i przy braku przesłanek nieważności postępowania sądowego (ONSAiWSA 2010/3/40). Przepis art. 189 p.p.s.a. jest regulacją kompletną i wyczerpującą. Jeżeli pojawią się przesłanki wskazane w tym przepisie, a więc podstawy do odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, przepis ten nie daje Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu żadnego wyboru, poza wydaniem postanowienia uchylającego wyrok wojewódzkiego sądu administracyjnego i odrzuceniem skargi bądź umorzeniem postępowania. Z powyższego przepisu płynie także nakaz badania z urzędu przez Naczelny Sąd Administracyjny, czy przed wojewódzkim sądem administracyjnym prawidłowo nadano sprawie bieg, tzn. czy w sprawie nie zachodzą przesłanki odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania. W myśl art. 58 § 1 pkt 6 p.p.s.a. sąd odrzuca skargę jeżeli z innych - niż wymienione w pkt. 1-5 tego paragrafu - przyczyn wniesienie skargi jest niedopuszczalne. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w niniejszej sprawie zaistniały podstawy do zastosowania art. 189 p.p.s.a. w związku z art. 58 § 1 pkt 6 p.p.s.a. WSA nie dostrzegł bowiem, że Urząd uruchomił tryb ponownego rozpatrzenia sprawy od decyzji wydanej w postępowaniu spornym, podczas gdy w tym trybie stronie nie służy środek w postaci wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, lecz skarga do sądu administracyjnego. Z art. 52 § 1 p.p.s.a. wynika, że skargę można wnieść po wyczerpaniu środków zaskarżenia, jeżeli służyły one skarżącemu w postępowaniu przed organem właściwym w sprawie. W postępowaniu spornym przed Urzędem, uregulowanym w dziale VII pwp, środki zaskarżenia w administracyjnym toku instancji co do zasady nie przysługują. Wprawdzie w postępowaniu spornym w sprawach nieuregulowanych w pwp stosuje się odpowiednio przepisy kpa (art. 256 ust. 1 pwp), jednakże art. 256 ust. 3 pwp wyraźnie wskazuje, że przepisów kpa o ponownym rozpatrywaniu, na wniosek strony, spraw załatwionych przez wydanie decyzji, od której nie służy odwołanie, nie stosuje się do decyzji rozstrzygającej sprawę co do jej istoty i wydanej po przeprowadzeniu rozprawy. Stosownie do art. 256 ust. 3¹ pwp to wyłączenie trybu ponownego rozpoznawania sprawy nie dotyczy jedynie spraw, o których mowa w art. 255³ ust. 2 pwp. Reasumując, wydawana przez Urząd w postępowaniu spornym decyzja w sprawie unieważnienia prawa wyłącznego (art. 255 ust. 1 pkt 1 pwp) ma walor decyzji ostatecznej, podlegającej zaskarżeniu do sądu administracyjnego bez konieczności wyczerpania środków zaskarżenia, o których mowa w art. 52 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela stanowisko prezentowane w orzecznictwie NSA, że również decyzje o umorzeniu postępowania spornego z powodu braku interesu prawnego wnioskodawcy podlegają zaskarżeniu bezpośrednio do sądu administracyjnego (zob. postanowienia NSA: z 21 kwietnia 2015 r., II GSK 323/14; z 14 kwietnia 2016 r., II GSK 213/16). Decyzja o umorzeniu postępowania z powodu braku interesu prawnego ma charakter materialno-procesowy, a jej podjęcie jest wynikiem ustalenia, że wnioskodawca nie ma legitymacji materialnej do prowadzenia postępowania. Decyzja taka nie jest wydawana w sprawach wskazanych w art. 256 ust. 3¹ pwp, w których przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podlega ona zatem zaskarżeniu bezpośrednio do sądu administracyjnego, na podstawie art. 257 pwp jako decyzja wydana w sprawie wymienionej w art. 255 pwp. W niniejszej sprawie WSA rozpoznał skargę wniesioną od decyzji Urzędu z 13 marca 2014 r. wydanej po ponownym rozpatrzeniu sprawy, mimo że tryb ponownego rozpatrzenia sprawy nie miał zastosowania w tym postępowaniu. Skarga była zatem niedopuszczalna i podlegała odrzuceniu na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 p.p.s.a. Należy wskazać, że w niniejszej sprawie przedmiotem zaskarżenia mogła być decyzja Urzędu z [...] stycznia 2013 r. o umorzeniu postępowania w sprawie unieważnienia spornego prawa. Wskutek błędnego pouczenia przez Urząd, skarżąca nie złożyła w ustawowym terminie skargi na tę decyzję. W takiej sytuacji skarżąca może na podstawie art. 86 p.p.s.a. złożyć wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi na decyzję z [...] stycznia 2013 r., po uwzględnieniu którego możliwe będzie skontrolowanie przez sąd zgodności z prawem stanowiska Urzędu, że postępowanie sporne stało się bezprzedmiotowe. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 189 w związku z art. 58 § 1 pkt 6 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i odrzucił skargę. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd orzekł stosownie do art. 203 pkt 2 p.p.s.a. i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 2 lit. a) w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (t.j. Dz. U. z 201 r., poz. 461 ze zm.) w zw. z § 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.), zasądzając od skarżącej na rzecz uczestnika postępowania kwotę 950 zł, na którą składały się: równowartość wpisu sądowego od skargi kasacyjnej (500 zł) i wynagrodzenie pełnomocnika, który sporządził skargę kasacyjną, wziął udział w rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym i prowadził sprawę w postępowaniu przed WSA (450 zł). O zwrocie wpisu od skargi Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 232 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Na mocy tego przepisu sąd z urzędu zwraca stronie cały uiszczony wpis od pisma odrzuconego. PG