II OZ 606/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Miron po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 15 maja 2015 r., sygn. akt II SA/Gd 97/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi S.Z. na decyzję Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Gdańsku z dnia [...] grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia opłaty legalizacyjnej postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 15 maja 2015 r., sygn. akt II SA/Gd 97/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił S.Z. przyznania prawa pomocy w sprawie z jego skargi na postanowienie Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Gdańsku z dnia [...] grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia opłaty legalizacyjnej. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, iż S.Z. zwrócił się o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Postanowieniem referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku odmówiono wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Wnioskodawca wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia, kwestionując ustalenia oraz ocenę jego sytuacji materialnej. Zarzucił, że bezpodstawnie referendarz zażądał przedstawienia PIT-ów za 2014 rok, gdyż termin ich złożenia upływał 30 kwietnia 2015 r. Odnosząc się do twierdzenia referendarza, że syn nie ujawnił wyciągów z jednego rachunku bankowego wskazał skarżący, że to drugie konto jest subkontem pierwszego i syn w ramach tych samych dochodów przelewa sobie niewielkie kwoty na własne wydatki. Subkonto nie jest odrębnym bytem bankowym. Co do ubezpieczenia skarżący wyjaśnił, że na składkę składa się dodatkowe ubezpieczenie wymagające dodatkowej składki. Odnosząc się do zatajenia wysokości otrzymywanych dopłat bezpośrednich oraz dopłat do paliwa rolniczego oświadczył, że nie stanowi to dochodu jego rodziny. Nie może ich przeznaczyć na nic innego jak tylko na środki do produkcji rolnej, gdyż Agencja szczegółowo rozlicza te kwestie. Ocenę stanu majątkowego dokonaną przez referendarza uważa skarżący za nierzetelną, nielogiczną i błędną w zakresie matematycznym. Postanowienie zatraciło swój indywidualny charakter i nie odnosi się do rodziny skarżącego, a służy wyłącznie potrzebom statystycznym. Sąd pierwszej instancji rozpoznając ponownie wniosek wskazał, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej "p.p.s.a."), w związku z wniesieniem sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego z dnia 21 kwietnia 2015 r. utraciło moc. Sąd wskazał, iż ze złożonego we wniosku oświadczenia wynika, że wnioskodawca jest rolnikiem, dochodowość gospodarstwa jest niska. Mieszka z małżonką, dwoma dorosłymi pracującymi synami oraz 19 letnią córką. Posiada dom o pow. 140 m² oraz grunty rolne o pow. 12,63 ha. Oświadczył, że posiada 12,63 ha fizycznych, co przekłada się na 4,5 ha przeliczeniowego, licząc dochodowość przemnożyć to należy przez 2869 zł. Daje to roczny dochód z gruntów rolnych na poziomie 12920 zł, co wynosi 1076 zł miesięcznie. Wskazał, że obaj synowi otrzymują wynagrodzenie z tytułu pracy na poziomie 1700 zł miesięcznie. Jako wydatki wskazał skarżący podatki w wysokości 1200 zł rocznie, opał 3 000 rocznie, energia 200 zł miesięcznie, gaz 60 zł miesięcznie, woda i ścieki 100 zł na kwartał, ubezpieczenie 60 zł miesięcznie, RTV i internet 80 zł miesięcznie, telefony 150 zł miesięcznie, wydatki szkolne córki 50 zł miesięcznie. Celem weryfikacji danych zawartych we wniosku o przyznane prawa pomocy, wnioskodawca został przez referendarza zobowiązany do przedstawienia szeregu dokumentów, w tym: wyciągów z wszystkich posiadanych przez wnioskodawcę, jego żonę i dorosłych członków jego rodziny osobistych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy, ze szczególnym uwzględnieniem aktualnych sald rachunków i wysokości środków zgromadzonych na lokatach lub oświadczenia o ich nieposiadaniu, dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych przez wnioskodawcę miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania (opłata wodę, energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wywóz nieczystości, leki itp.), kopi zeznania podatkowego złożonego przez wnioskodawcę, jego żonę i dorosłych synów do urzędu skarbowego za rok 2013, chyba, że zostało już złożone za rok 2014 wówczas te ostatnie; kserokopię nakazu podatkowego w podatku od nieruchomości, rolnym i leśnym na rok 2015; zaświadczenia o podleganiu przez wnioskodawcę i jego małżonkę ubezpieczeniu społecznemu w KRUS; zaświadczenia od pracodawców synów o wysokości wynagrodzenia za pracę brutto/netto otrzymanego w ciągu ostatnich trzech miesięcy; oświadczenia w przedmiocie zarejestrowanych na wnioskodawcę, jego żonę i dorosłych synów pojazdów mechanicznych (podania marki, modelu, roku produkcji i aktualnej wartości). Przy piśmie z 9 kwietnia 2015 r. wnioskodawca przedłożył wyciągi z rachunków bankowych swojego i synów, zaświadczenie o lokacie syna, rachunki dokumentujące wydatki miesięczne, kopie PIT 11 za 2014 r., kopie nakazu płatniczego, zaświadczenie z KRUS o wysokości składek na ubezpieczenie społeczne, zaświadczenie o wysokości zarobków synów, dowody rejestracyjne dwóch samochodów osobowych i dwóch ciągników. Oceniając wniosek Sąd stwierdził, iż skarżący został zobowiązany do udokumentowania, czyli wykazania, swojej sytuacji finansowej stosownymi dokumentami i pomimo zawarcia w zobowiązaniu pouczenia o negatywnych skutkach niezastosowania się do niego, nie udokumentował swojej sytuacji majątkowej. Niezastosowanie się do wezwania referendarza, skierowanego do skarżącego w trybie art. 255 p.p.s.a. powoduje, że materiał dowodowy okazał się być niekompletny, a w rezultacie wątpliwości co do wysokości dochodu skarżącego pozostały niewyjaśnione. Subiektywne przekonanie skarżącego o zasadności jego wniosku przy równoczesnym braku dostatecznych dokumentów dotyczących wysokości osiąganych dochodów powoduje niemożność uwzględnienia wniosku o udzielenie prawa pomocy, a w konsekwencji bezzasadność tego wniosku. W ocenie Sądu pierwszej instancji niezasadne jest twierdzenie skarżącego, że kwota dopłat do gruntów rolnych czy dopłat do paliwa nie stanowi dochodu jego gospodarstwa domowego. Stanowią rzeczywisty dochód, a kwestia wydatkowania ich pozostaje poza zainteresowaniem Sądu, natomiast z pewnością Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa przyznaje te dopłaty w zależności od charakteru prowadzonych upraw, jednak nie rozlicza beneficjentów tych kwot ze sposobu ich wydatkowania. Natomiast dochód z hektara przeliczeniowego, jaki wykazał skarżący w formularzu PPF, stanowi dane statystyczne i w żaden sposób nie jest on miarodajny przy ustalaniu dochodu rodziny skarżącego przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd zobligowany jest ustalić rzeczywisty dochód i rzeczywiste możliwości finansowe wnioskodawcy. W rozpoznawanej sprawie stało się to niemożliwe z takiej przyczyny, że wnioskodawca nie ujawnił swoich rzeczywistych dochodów. Sąd stwierdził, iż niezasadny jest także zarzut dotyczący braku uznania PIT 11 za 2014 r., gdyż w wystosowanym wezwaniu wyraźnie zostało określone, że przedłożyć należy kopie zeznania podatkowego złożonego przez wnioskodawcę, jego żonę i dorosłych synów do urzędu skarbowego za rok 2013, chyba, że zostało już złożone za rok 2014 wówczas te ostatnie. Nacisk został położony na zeznanie złożone do urzędu skarbowego, zasadnie odmówił referendarz wiarygodności PIT 11, które nie stanowią informacji o wysokości osiągniętego dochodu w danym roku podatkowym. Nadto skarżący pominął w formularzu dochody uzyskiwane z Kaszubskiego Zrzeszenia Producentów Mleka. Nie jest znana ich miesięczna wysokość, tytuł z jakiego skarżący je otrzymuje, ani w jakim czasookresie. Odnosząc się do twierdzenia, że wyciąg z rachunku bankowego syna Radosława był kompletny Sąd wskazał, że nie jest to prawdą, bowiem bez względu na to ile kont czy subkont posiada się w banku to wyciąg generowany jest do każdego konta oddzielnie. Zaś porównując nr tych rachunków ([...] i [...]) widać, że nie są to zależne rachunki. Sąd uznał więc, że zasoby finansowe syna R. w pełni ujawnione nie zostały. Sąd podkreślił, że prawo pomocy w pierwszej kolejności winno być przyznawane osobom bezrobotnym, samotnym, bez stałego źródła dochodu i bez majątku. W omawianej sprawie taka sytuacja nie występuje. Wnioskodawca posiada dochód i majątek, nie korzysta z pomocy społecznej, nie jest ponadto obciążony żadnymi wierzytelnościami wymagającymi spłaty. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył S.Z. Postanowienie zaskarżono w całości zarzucając i wniesiono o jego zmianę poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł argumentację zawartą w sprzeciwie od postanowienia referendarza z dnia 21 kwietnia 2015 r. Skarżący podniósł, iż w dominującej większości interpretacji podatkowych ugruntował się pogląd, że dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych, wypłacane z funduszy unijnych i krajowych przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nie stanowią dochodu i nie podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym. Z powyższego względu skarżący w oświadczeniu majątkowym nie wskazał, że otrzymuje dotacje. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Z konstrukcji powołanego przepisu wynika zatem, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zawsze zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r. I OZ 744/09). Skarżący, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien bowiem liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej oraz członków jego rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - zbadał przesłanki warunkujące przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym i prawidłowo doszedł do przekonania, że przedstawiona przez skarżącego sytuacja materialna uniemożliwia ocenę, czy istnieją podstawy do przyznania wnioskowanej pomocy. Stwierdzić należy, iż działanie Sądu I instancji oparte na art. 255 p.p.s.a. zasługuje na aprobatę, bowiem zmierzało do dokładnego zbadania sytuacji materialnej skarżącego. W niniejszej sprawie skarżący, wezwany przez referendarza sądowego – zarządzeniem z dnia 23 marca 2015 r. - do przedłożenia określonych dokumentów oraz oświadczeń obrazujących jego sytuację majątkową nie wykonał prawidłowo tego zarządzenia, bowiem nie nadesłał wszystkich wyciągów z rachunków bankowych jednego z synów oraz zataił okoliczność otrzymywania dopłat bezpośrednich do gruntów rolnych. Należy podkreślić, że to do oceny Sądu należy uznanie, czy strona wykazała, że spełnia stosowne przesłanki przyznania prawa pomocy. W niniejszej sprawie strona skarżąca niewątpliwie nie przedstawiła pełnych danych na temat swojej sytuacji materialnej. Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu