II OZ 22/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Teresa Kobylecka, po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 24 listopada 2017 r. sygn. akt II SA/Bk 1170/14 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 14 października 2014 r. nr ... w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie nakazania przywrócenia poprzedniego stanu wody na gruncie postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 24 listopada 2017 r., sygn. akt II SA/Bk 1170/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił przyznania prawa pomocy K. Z. w sprawie ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 14 października 2014 r., nr ... w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie nakazania przywrócenia poprzedniego stanu wody na gruncie. Sąd I instancji wskazał, że we wniosku z dnia 9 października 2017 r. K. Z. wystąpiła z prośbą o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Wniosek uzasadniła dramatycznym spadkiem opłacalności produkcji rolniczej. Wyjaśniła, że posiada dom w stanie surowym o powierzchni 100 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 13,18 ha fizycznych. W rubryce dotyczącej dochodu wskazała, że otrzymuje dopłaty unijne w wysokości 19 000 zł, zaś ze sprzedaży produktów rolnych otrzymuje dochód w wysokości około 3 000 zł. Nie posiada żadnych oszczędności oraz przedmiotów wartościowych. Do rocznych wydatków zaliczyła: składkę KRUS – 1.644 zł, zakup paliwa – 8.500 zł, wydatki związane z bieżącym utrzymaniem – 4.000 zł, wydatki związane z produkcją rolniczą (zakup nawozów i środków ochrony roślin i.t.p.) – 7.500 zł (k. 331-332). Postanowieniem z dnia 18 października 2017 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Wyjaśnił, że treść złożonego przez K. Z. w dniu 9 października 2017 r. wniosku PPF zasadniczo nie różni się od treści wniosku złożonego wcześniej, na podstawie którego odmówiono jej w dniu 30 maja 2017 r. przyznania prawa pomocy (k. 300), a NSA oddalił zażalenie od postanowienia tutejszego sądu (postanowieniem z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie II OZ 819/17, k. 315). Zdaniem referendarza sądowego, posiadanie przez skarżącą stałego źródła dochodu oraz majątku pozwala na uznanie, że jest ona w stanie pokryć pełne koszty sądowe w sprawie niniejszej, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tym bardziej, że nie wykazała, aby posiadała jakiekolwiek zadłużenie z tytułu bieżących płatności, a wpis w niniejszej sprawie wynosi 100 zł. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożyła K. Z., która podkreśliła, że spełnia wszystkie przesłanki do otrzymania prawa pomocy. Wyjaśniła, że jej dochody pozostają od wielu lat na dramatycznie niskim poziomie, a fakt że wskazuje ona odnośnie dochodów i wydatków takie same wartości obrazuje niezmienność jej trudnej sytuacji finansowej. Podkreśliła, że nie powinien sądowi umknąć fakt istnienia w przeszłości groźby egzekucji komorniczej z jej majątku, która zagrażała ciągłości prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz jej bytowi. Celem uzyskania środków finansowych zaciągnęła pożyczkę u rodziny. Powtórzyła twierdzenie o dramatycznym spadku opłacalności produkcji rolniczej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku rozpoznając sprzeciw wskazał, że w niniejszej sprawie z uwagi na wszczęcie niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego przed dniem 15 sierpnia 2015 r. (skarga została złożona w grudniu 2014 r.) oraz z uwagi na treść art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2015 r., poz. 658) – w postępowaniu o prawo pomocy zastosowanie mają w niniejszym przypadku przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 270 ze zm.), dalej jako p.p.s.a. – sprzed zmiany tj. według brzmienia obowiązującego przed dniem 15 sierpnia 2015 r. Sąd wywiódł, że skarżąca, podobnie jak w poprzednich wnioskach, złożyła prośbę o zwolnienie od kosztów sądowych, natomiast obecnie dodatkowo wniosła o ustanowienie radcy prawnego. Sąd zauważył, że obecnie jedynym kosztem sądowym podlegającym opłaceniu jest wpis od zażalenia w kwocie 100 zł (k. 323). Mając powyższe na uwadze oraz analizując sytuację dochodową i majątkową skarżącej, którą przedstawiła w złożonym wniosku o prawo pomocy (k. 331-332), Sąd stwierdził, że nie wykazała ona, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem sądu, przedłożona treść wniosku po raz kolejny, podobnie jak i przy poprzednim wniosku (rozpoznanym odmownie, które to rozstrzygnięcie zaakceptował NSA postanowieniem z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie II OZ 819/17) wskazuje na osiąganie przez skarżącą dochodów oraz dokonywanie wydatków, przy czym skarżąca nie wykazała istnienia dodatkowego, udokumentowanego zadłużenia. Jak wynika z formularza PPF złożonego w dniu 9 października 2017 r., skarżąca otrzymuje dopłaty roczne w wysokości 19 000 zł oraz uzyskuje dochody z tytułu sprzedaży produktów rolnych w wysokości 3 000 zł. W stosunku rocznym, po przeliczeniu, oznacza to uzyskiwanie miesięcznego dochodu w wysokości około 1 750 zł. Nadto, skarżąca posiada majątek w postaci domu (100 m2) oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni 13, 18 ha. Nie wykazała jakiegokolwiek zadłużenia. Podobnie zatem jak w uzasadnieniu postanowienia z dnia 30 maja 2017 r. należy wskazać, że zsumowanie wydatków wymienionych przez skarżącą oraz przeliczenie ich w stosunku rocznym zamyka się kwotą około 1 800 zł miesięcznie. Oznacza to, że dochody bilansują wydatki, bez konieczności dodatkowego zadłużenia. W takiej sytuacji, zdaniem sądu, nie jest uprawnione twierdzenie, że kwota 100 zł wpisu sądowego byłaby nadmiernym uszczerbkiem dla rodziny skarżącej i uniemożliwiłaby jej utrzymanie. Jest to kwota niewielka, możliwa do wygospodarowania i nie stanowiłaby nadmiernego obciążenia budżetu domowego skarżącej. Sąd dodał, że wskazywanie przez skarżącą tych samych wartości pieniężnych dochodów i wydatków jak w poprzednim postępowaniu wpadkowym o prawo pomocy, co prawda – jak ona sama twierdzi – nie wskazuje na poprawę jej sytuacji, ale i nie wskazuje na jej pogorszenie. Tym samym Sąd uznał, że poprzednia ocena wniosku PPF skarżącej, zaakceptowana przez NSA, nadal jest aktualna. A zatem, że nie odzwierciedlają oświadczenia skarżącej dramatycznego spadku opłacalności produkcji rolnej w jej przypadku. Także fakt zadłużenia u rodziny nie został przez nią udokumentowany i nie jest sądowi wiadome, czy skarżąca nadal to zadłużenie spłaca, czy występują w tej spłacie zaległości, jakiej wielkości jest (było) to zadłużenie i czy jest to nadal sytuacja aktualna, czy została przez skarżącą w jakiś sposób rozwiązana (spłata zadłużenia, darowanie itp.). Nadto, skarżąca nie wskazała, że wydatkowała wszystkie środki z dopłat. W ocenie Sądu I instancji, świadczy to o przedstawieniu sądowi niepełnej sytuacji majątkowej. W ocenie Sądu aktualna pozostaje także ocena sformułowana przez NSA w uzasadnieniu postanowienia z dnia 27 lipca 2017 r., że "kwota kosztów sądowych, do których uiszczenia skarżąca jest zobowiązana, jest w odniesieniu do jej realnych możliwości finansowych niewielka, co decyduje o braku spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy". Zdaniem Sądu I instancji, przedłożone przez skarżącą oświadczenie co do jej stanu majątkowego (zawarte w formularzu PPF) nie pozwala przyjąć, że zaszły okoliczności nowe uzasadniające przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Mając to na uwadze na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi odmówiono K. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W zażaleniu skarżąca wniosła o uchylenie ww. postanowienia w całości wskazując, że posiadany przez nią majątek i dochody pozostają od lat na niskim poziomie, a to że wcześniejsze oświadczenia nie odbiegają znacząco od tych składanych obecnie potwierdza fakt, że jej stan majątkowy nie ulega poprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zw. dalej p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Uregulowana w art. 243-263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ponadto, biorąc pod uwagę, że w przedmiotowej sprawie wielokrotnie orzekał już Wojewódzki Sąd Administracyjny i Naczelny Sąd Administracyjny wskazać należy, że prawomocne postanowienia sądów pierwszej instancji w zakresie prawa pomocy należą do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 p.p.s.a.). Jednak bez zmiany okoliczności sprawy sąd nie może uchylić wcześniej wydanego postanowienia. Przez zmianę okoliczności należy przy tym rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Zmiany te muszą być na tyle istotne by uzasadniały wydanie nowego odmiennego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy nowe okoliczności muszą być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, którego zmiany domaga się strona. Ciężar dowodu w zakresie wystąpienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nadal ciąży na wnioskodawcy. W przedmiotowej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny zgadza się z Sądem I instancji, że skarżąca nie wykazała, iż nastąpiła na tyle istotna zmiana okoliczności faktycznych sprawy, która uzasadniałaby zmianę wcześniej wydanych postanowień odmawiających przyznania prawa pomocy skarżącej. Skarżąca, co sama potwierdza, powołała się na zbliżone okoliczności jak w poprzednio składanych wnioskach. Okoliczności te, były już przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego zarówno w zakresie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, jak i częściowym. Sądy uznały wówczas, że wskazane we wnioskach okoliczności nie są wystarczające dla przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanych wówczas zakresach. Obecnie przeprowadzona analiza sytuacji finansowej skarżącej nie pozwala stwierdzić, że sytuacja ta uległa zmianie. Z zażalenia wynika natomiast, że skarżąca odmiennie ocenia swoją sytuację majątkową i jest przekonana o zasadności swojego zażalenia, nie wskazuje w nim jednak na zmiany w okolicznościach faktycznych lub prawnych pozwalające na odmienną od wcześniej wydanej ocenę kolejnego wniosku skarżącej pod kątem spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, należało zatem uznać, że brak jest podstaw do uwzględnienia zażalenia. Z przytoczonych powyżej powodów, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie, mając na uwadze art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a.