II OZ 819/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 27 lipca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K. Z. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z 30 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Bk 1170/14 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z [...] października 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie nakazania przywrócenia poprzedniego stanu wody na gruncie postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z 30 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Bk 1170/14 odmówił K. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie nakazania przywrócenia poprzedniego stanu wody na gruncie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że we wniosku z dnia 23 lutego 2017 r. K. Z. wystąpiła – jak wskazała "w związku z zarządzeniem WSA w Białymstoku z dnia 26 stycznia 2016 r., sygn. akt SA/Bk 1170/14 wzywającego do uiszczenia wpisu sądowego" - z prośbą o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od wpisu. Zarządzenie z dnia 26 stycznia 2017 r. zawiera wezwanie skarżącej do uiszczenia wpisu od zażalenia w kwocie 100 zł. Wezwana przez referendarza sądowego do przedłożenia wniosku na urzędowym formularzu skarżąca w formularzu PPF nadesłanym w dniu 20 kwietnia 2017 r. wyjaśniła, że jej sytuacja materialna nie pozwala na pokrycie kosztów postępowania sądowego i wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych. Jak wskazała, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jej źródłem utrzymania jest dochód z gospodarstwa rolnego tj. rocznie są to kwoty 19 000 zł dopłat rolnych oraz 3 000 zł dochodu ze sprzedaży produkcji rolniczej. Skarżąca posiada dom w stanie surowym o powierzchni 100 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 13,18 ha. Nie posiada żadnych oszczędności oraz przedmiotów wartościowych. Do rocznych wydatków zaliczyła: składkę KRUS – 1 644 zł, zakup paliwa – 8 500 zł, wydatki związane z utrzymaniem – 4 000 zł, wydatki związane z produkcją rolniczą (zakup nawozów i środków ochrony roślin i.t.p.) – 7 500 zł (k. 285-286). Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2017 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej K. Z. prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wyjaśnił, że treść złożonego w dniu 20 kwietnia 2017 r. oświadczenia dotyczącego sytuacji majątkowej skarżącej zasadniczo nie różni się od treści wniosku złożonego wcześniej. Wówczas odmówiono jej przyznania prawa pomocy, a NSA oddalił zażalenie od postanowienia odmownego tutejszego sądu. Zdaniem referendarza sądowego, posiadanie przez skarżącą stałego źródła dochodu oraz majątku pozwala na uznanie, że jest ona w stanie pokryć pełne koszty sądowe w sprawie niniejszej, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tym bardziej, że nie wykazała, aby posiadała jakiekolwiek zadłużenie z tytułu bieżących płatności, a wpis w niniejszej sprawie wynosi tylko 100 zł. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożyła K. Z., która podkreśliła, że spełnia wszystkie przesłanki do otrzymania prawa pomocy. Wyjaśniła, że jej dochody pozostają od wielu lat na dramatycznie niskim poziomie, ponadto spadła również dramatycznie opłacalność produkcji rolniczej, na co wpłynęły susze i inne klęski żywiołowe. Zagrażała jej egzekucja komornicza, dlatego aby zapewnić sobie ciągłość prowadzenia gospodarstwa rolnego zaciągnęła pożyczkę u rodziny. Także obecna sytuacja pogodowa, przedłużające się przymrozki oraz utrzymująca się susza nie pozwalają spoglądać optymistycznie w przyszłość. Jak wskazała, z pewnością nie należy się spodziewać "zwrotu kosztów poniesionych z zasiewem i utrzymaniem właściwej kultury agrarnej". Sąd I instancji wskazał, że z uwagi na wszczęcie niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego przed dniem 15 sierpnia 2015 r. (skarga została złożona w grudniu 2014 r.) oraz z uwagi na treść art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2015 r., poz. 658) – w niniejszym przypadku w postępowaniu o prawo pomocy zastosowanie mają przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 270 ze zm.), dalej jako p.p.s.a. – sprzed zmiany tj. według brzmienia obowiązującego przed dniem 15 sierpnia 2015 r. Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. (sprzed zmiany) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Stosownie do treści art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a. (przepisy te nie były zmieniane powyższą nowelizacją) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W sprawie niniejszej skarżąca wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych, zaś obecnie jedynym kosztem sądowym podlegającym obowiązkowi opłacenia jest wpis od zażalenia w kwocie 100 zł (k. 269). Analizując sytuację dochodową i majątkową skarżącej, którą przedstawiła w złożonym wniosku o prawo pomocy (k. 285-286), należy stwierdzić, że nie wykazała ona, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem sądu, przedłożona treść wniosku wskazuje na możliwość uiszczenia przez skarżącą kosztów sądowych w sprawie niniejszej. Jak wynika z formularza PPF, skarżąca otrzymuje dopłaty roczne w wysokości 19 000 zł oraz uzyskuje dochody z tytułu sprzedaży produkcji rolniczej w wysokości 3 000 zł. W stosunku rocznym po przeliczeniu oznacza to uzyskiwanie miesięcznego dochodu w wysokości około 1 750 zł. Nie może też umknąć uwadze fakt posiadania przez skarżącą majątku w postaci domu (100 m2) oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni 13, 18 ha, jak też fakt niewykazania jakiegokolwiek zadłużenia. Z kolei zsumowanie wydatków wymienionych przez skarżącą (21 644 zł) oraz przeliczenie ich w stosunku rocznym zamyka się kwotą miesięcznych wydatków na poziomie 1 803 zł. Oznacza to, że dochody bilansują wydatki, bez konieczności dodatkowego zadłużenia. W takiej sytuacji, zdaniem sądu, nie jest uprawnione twierdzenie, że kwota 100 zł wpisu sądowego byłaby nadmiernym uszczerbkiem dla rodziny i bytu skarżącej oraz uniemożliwiłaby jej utrzymanie. Jest to kwota niewielka, możliwa do wygospodarowania i nie stanowi nadmiernego obciążenia budżetu domowego skarżącej. Odnośnie stanowiska ze sprzeciwu, Sąd wskazał, że nie kwestionuje spadku opłacalności produkcji rolnej, jednakże nie odzwierciedlają tego oświadczenia skarżącej. Także fakt zadłużenia u rodziny nie został udokumentowany i nie jest sądowi wiadome, czy skarżąca nadal to zadłużenie spłaca, czy występują w tej spłacie zaległości, jakiej wielkości jest to zadłużenie oraz czy okoliczność zadłużenia jest nadal aktualna czy została przez skarżącą w jakiś sposób rozwiązana (spłata zadłużenia, darowanie itp.). Nadto, skarżąca nie wskazała, że wydatkowała wszystkie środki z dopłat. Świadczy to o przedstawieniu sądowi niepełnej sytuacji majątkowej. Zwracał już na tę kwestię uwagę NSA oddalając zażalenia od poprzednich odmownych postanowień tutejszego sądu w przedmiocie prawa pomocy wnioskowanego przez skarżącą (vide postanowienia NSA z dnia 7 lipca 2015 r. w sprawie II OZ 645/15, oraz z dnia 12 stycznia 2016 r. w sprawie II OZ 1351/15). Reasumując, zdaniem sądu, przedłożone przez skarżącą oświadczenie co do jej stanu majątkowego (zawarte w formularzu PPF) nie pozwala przyjąć, że zaszły okoliczności uzasadniające przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła K. Z., podtrzymując stanowisko o trudnej sytuacji materialnej i domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie odpowiada prawu, bowiem sytuacja majątkowa strony skarżącej nie daje podstaw do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Nie budzi wątpliwości, że prawo pomocy w opisanym zakresie powinno być udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Warunkiem uczestniczenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym jako strona tego postępowania jest bowiem partycypowanie w kosztach tego postępowania, o ile posiada ona stały miesięczny dochód. Takich kryteriów skarżąca nie spełnia, bowiem ze złożonych na potrzeby toczącego się postępowania w przedmiocie prawa pomocy wniosków wynika, że uzyskuje ona stałe dochody (rocznie są to kwoty 19 000 zł dopłat rolnych oraz 3 000 zł dochodu ze sprzedaży produkcji rolniczej). Ten sam wymóg dotyczy w zasadzie strony postępowania sądowoadministracyjnego dysponującej wolnym od obciążeń majątkiem, który w tym samym stopniu podlega badaniu w postępowaniu w przedmiocie przyznania prawa pomocy. Skarżąca posiada majątek nieruchomy w postaci domu o powierzchni 100 m 2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 13,18 ha. Posiada zatem realną możliwość uzyskiwania z posiadanego majątku dochodu, który mógłby wpłynąć na jej sytuację bytową, choćby poprzez zabezpieczenie pożyczki, czy kredytu. Konfrontacja dochodów skarżącej z udokumentowanymi wydatkami wskazuje jednak, że taka sytuacja nie stanowi dla skarżącej rzeczywistej konieczności, bowiem, jak zasadnie stwierdził Sąd I instancji, dochody bilansują ponoszone wydatki, bez konieczności zaciągania dodatkowych zobowiązań finansowych. Analizując zasadność przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie należy uwzględnić, że kwota kosztów sądowych, do których uiszczenia skarżąca jest zobowiązana, jest w odniesieniu do jej realnych możliwości finansowych niewielka, co decyduje o braku spełnienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Treść oświadczeń majątkowych skarżącej składanych w toku postępowania nie zmienia się, wcześniejsze zaś stanowiły podstawę prawomocnej odmowy przyznania wnioskowanego prawa pomocy. Uwzględniając powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.