II OZ 1351/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Stahl po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 6 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Bk 1170/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie nakazu przywrócenia poprzedniego stanu wody na gruncie postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 6 listopada 2015 r. odmówił K. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd I. instancji przedstawił następujący stan faktyczny sprawy: Skarżąca K. Z., po sprecyzowaniu po raz drugi złożonego w sprawie niniejszej wniosku o przyznanie prawa pomocy, ponownie wniosła w nim o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Wskazała, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, a źródłem jej utrzymania jest dochód z gospodarstwa rolnego, na który składają się kwoty (podane w skali roku): 17 600 zł tytułem dopłat rolnych oraz 3 000 zł ze sprzedaży produkcji rolnej. Jej majątek stanowi dom w stanie surowym o powierzchni 100 m2 oraz nieruchomość rolna o powierzchni 16,20 ha. Oświadczyła, że nie posiada oszczędności oraz przedmiotów wartościowych. Wśród rocznych wydatków wymieniła następujące kwoty: 3 500 zł na bieżące utrzymanie, 1 600 zł – składka KRUS, 8 000 zł – zakup paliwa, 7 300 – wydatki związane z produkcją rolną (zakup pasz, nawozów i środków ochrony roślin, usług weterynaryjnych). W formularzu PPF wskazała, że z gospodarstwa rolnego (przejętego po S. Z.) prowadzona jest egzekucja komornicza kwoty 35 910,72 zł. Do wniosku dołączyła mało czytelną kserokopię dokumentu potwierdzającego wpłatę kwoty 35 910,72 zł w związku z egzekucją komorniczą prowadzoną przeciwko S. Z.w sprawie sygn. akt [...]. Na kserokopii widnieje dopisek: "K. Z.". Postanowieniem z dnia 29 września 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu postanowienia wskazano na spoczywający na wnioskującym o prawo pomocy w zakresie całkowitym obowiązek wykazania, że jego sytuacja materialna i finansowa wyklucza poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Zdaniem referendarza sądowego, w niniejszym postępowaniu takie wykazanie nie nastąpiło. K. Z. osiąga miesięcznie dochód netto około 1 700 zł (dopłaty unijne i dochód ze sprzedaży/12 miesięcy), który równoważy miesięczne wydatki. Nadto posiada dom w stanie surowym o powierzchni 100 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 16,20 ha i te okoliczności zasadniczo nie różnią się od okoliczności wskazanych w poprzednio złożonym oświadczeniu majątkowym do pierwszego złożonego w sprawie niniejszej wniosku o prawo pomocy – rozpoznanego prawomocnie negatywnie (NSA postanowieniem z dnia 7 lipca 2015 r. sygn. akt II OZ 645/15 oddalił zażalenie od postanowienia odmownego WSA w Białymstoku z dnia 26 maja 2015 r.). Skarżąca w dalszym ciągu wykazuje, że to ona musiała spłacić dług za S. Z. z tytułu przejęcia po nim gospodarstwa rolnego, podczas gdy z dokumentów wynika, że faktycznie egzekucja prowadzona jest nie przeciwko niej a przeciwko S. Z. Zdaniem referendarza sądowego, mało czytelna kserokopia dokumentu potwierdzającego wpłatę kwoty 35 910,72 zł tytułem egzekucji komorniczej w sprawie sygn. akt [...], na której to kserokopii widnieje zapis "K. Z." nie jest żadnym dokumentem potwierdzającym, że kwotę tę uiściła K. Z. Ponadto w dalszym ciągu była to należność S. Z., a K. Z. przejmując gospodarstwo zapewne miała świadomość istniejącego zadłużenia. Jak wskazano też, posiadanie przez K. Z. stałego źródła dochodu oraz majątku pozwala na uznanie, iż jest ona w stanie pokryć koszty sądowe w sprawie niniejszej, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny oraz że powinna liczyć się z obowiązkiem ponoszenia wydatków związanych z zainicjowanym postępowaniem. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożyła K. Z., która zarzuciła, że referendarz sądowy nie wziął pod uwagę trudnej sytuacji w jej gospodarstwie rolnym spowodowanej dwiema okolicznościami: warunkami atmosferycznymi (suszą) oraz tym, że kwota egzekwowana przez komornika "była cały czas blokowana wobec wydatków", zatem nie mogła dokonać zakupu nawozów mineralnych, co z kolei skutkowało niewydajnością tegorocznych plonów. Jak wskazała, przedmiotowe postępowanie jest wynikiem wieloletnich sporów sąsiedzkich, zatem nie może być stawiana na równi z osobą, która zawczasu gromadzi środki finansowe na sprawy sądowe. W jej ocenie, nieporozumieniem jest też powoływanie się w zaskarżonym postanowieniu na posiadany przez nią majątek, skoro nie przynosi on żadnych dochodów. Powołanym na wstępie postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku odmówił K. Z. prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie. Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I. instancji wskazał, że rozpoznawany obecnie wniosek z dnia 31 lipca 2015 r. jest kolejnym żądaniem przyznania prawa pomocy zgłoszonym w sprawie niniejszej przez K. Z., przy czym jedynym obciążającym ją do tej pory kosztem sądowym był wpis od skargi w kwocie 200 zł. Podniósł, że do aktualnie rozpoznawanego wniosku K. Z. nie dołączyła praktycznie żadnych dokumentów (oprócz dowodu zapłaty kwoty egzekwowanej komorniczo), w tym nie dołączyła takich, które pokazywałyby w jakiej faktycznie sytuacji finansowej się znajduje (np. wyciągów bankowych, do których przedłożenia była wzywana przy okazji rozpoznawania pierwotnie złożonego wniosku, a które przybliżyłyby obraz jej faktycznych wydatków i dochodów). Powołując się na swoją bardzo trudną sytuację finansową wnioskodawczyni nie wykazuje jednocześnie, że nie jest w stanie zaspokoić swoich bieżących potrzeb oraz np. że posiada w związku z tym zaległości płatnicze. Sąd I. instancji zwrócił uwagę, że poprzednio rozpoznany wniosek o prawo pomocy, przy wskazaniu w trzech postanowieniach odmowych (referendarza sądowego, WSA i NSA) powodów jego negatywnego załatwienia, powinien był zmobilizować stronę do dołożenia szczególnej staranności w wykazaniu swojej sytuacji uniemożliwiającej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Treść wydanych postanowień była czytelna i jednoznaczna co do ciążącego na wnioskodawcy prawa pomocy obowiązku dowodowego. dlatego też wnioskodawczyni była świadoma, iż powinna wykazać zasadność udzielenia jej prawa pomocy. To jednak nie nastąpiło. Wobec zatem powtórzenia się sytuacji niekompletności wniosku o prawo pomocy, która już raz stała się przyczyną rozstrzygnięć odmownych, Sąd rozpoznając kolejny wiosek o przyznanie prawa pomocy stwierdził, że niewykazanie sytuacji majątkowej uniemożliwia kompleksową jej ocenę i skutkuje odmową uwzględnienia wniosku o prawo pomocy. Sąd I. instancji uznał, że powyższej oceny nie zmienia fakt, że do wniosku z dnia 31 lipca 2015 r. K. Z. dołączyła mało czytelną kserokopię dowodu zapłaty kwoty 35 910, 72 zł potwierdzającą uiszczenie zaległości egzekwowanej przez komornika z przekazanego jej zadłużonego gospodarstwa rolnego. Z treści tego dokumentu nie sposób jednak wywieść, kto dokonał zapłaty (wymieniono w nim zarówno S. Z. jak i w dopisku K. Z.). Wnioskodawczyni wskazuje w tym względzie na siebie twierdząc, że pożyczyła dłużną kwotę od rodziny. Sąd I. instancji stwierdził, że jeśli tak się stało, to skoro była w stanie pożyczyć kwotę ponad 35 000 zł, to tym bardziej była zobowiązana zorganizować środki na pokrycie kosztów sądowych, które w jej sprawie są nieporównywalnie niższe niż kwota egzekwowana przez komornika. Odnosząc się do argumentacji zawartej w sprzeciwie od postanowienia referendarza Sąd I. instancji podał, że nie została ona poparta dokumentami, w tym wnioskodawczyni nie wykazała (ani też nie wskazała) jak znacznie niższe dochody w stosunku do poprzedniego roku (kwoto, ilościowo, nawet w przybliżeniu) uzyskała w 2015 r. z tytułu sprzedaży plonów czy innych produktów gospodarstwa rolnego. Jak wskazała w zażaleniu produkcję roślinną uzyskuje w miesiącach wrzesień – grudzień. Sprzeciw od odmownego postanowienia referendarza sądowego z dnia 29 września 2015 r. złożyła w dniu 26 października 2015 r., zatem należy przypuszczać, że miała już rozeznanie (ewentualnie dokumenty ze sprzedaży plonów) o ile dochody w bieżącym roku będą niższe od poprzedniego i jak sytuacja jej gospodarstwa zmieniła się na niekorzyść w bieżącym roku. Tego jednak w żaden sposób nie wykazała. W zażaleniu od powyższego postanowienia K. Z. podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wnioskodawczyni wskazała, że gospodarstwo rolne jest specyficzną formą własności gospodarczej i wręcz niemożliwe jest precyzyjne określenie miesięcznych wydatków oraz przychodów choćby dlatego, że gospodarstwo rolne nie jest zobowiązane do prowadzenia rachunkowości i nie ewidencjonuje wszystkich swoich dochodów i rozchodów, co za tym idzie niezwykle trudno jest przedłożyć dokumenty wszechstronnie dokumentujące uzyskiwany dochód. Ponadto podniosła, że błędnie wskazano w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że wnioskodawczyni przyjmując gospodarstwo rolne miała świadomość istniejącego zadłużenia. Podkreśliła, że w akcie notarialnym z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] Notariusz wskazała, iż "nieruchomości wolne są od wszelkich długów i obciążeń wobec Skarbu Państwa oraz innych osób prywatnych i fizycznych, nie są ograniczone roszczeniami osób trzecich i w stosunku do tych nieruchomości nie jest prowadzona egzekucja sądowa ani administracyjna". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie jest zasadne. W przedmiotowym postępowaniu dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy istotne znaczenie ma okoliczność, iż Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznawał już wniosek K. Z. o przyznanie prawa pomocy i postanowieniem z dnia 7 lipca 2015 r. oddalił zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W związku z powyższym w sprawie znajdzie zastosowanie przepis art. 165 p.p.s.a., który stanowi, że postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Wskazać należy, że przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" w rozumieniu powołanego przepisu należy rozumieć zarówno zmiany stanu faktycznego jak i prawnego, uzasadniające zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy, którego przyznania prawomocnie odmówiono, zmiany musiałyby być tego rodzaju, żeby w ich świetle przyznanie prawa pomocy stało się uzasadnione. Musiałyby to zatem być zmiany polegające na pogorszeniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. Podkreślić ponadto należy, że z konstrukcji przepisu art. 246 p.p.s.a. wynika, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jej sytuacja ekonomiczna uzasadniania przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bądź też nastąpiła zmiana tej sytuacji w stopniu uzasadniającym przyznanie jej prawa pomocy pomimo poprzedniej negatywnej oceny zasadności wniosku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2014 r. sygn. akt. I OZ 1227/13). Oceniając ponowne wniosek K. Z. o przyznanie prawa pomocy uznać należy, że nie wykazała ona żadnych nowych okoliczności uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy. Brak natomiast powołania się na nowe okoliczności skutkuje brakiem możliwości zmiany dotychczasowego stanowiska Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, że dokument który wnioskodawczyni nadesłała przy obecnym wniosku o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczający do oceny jej sytuacji materialnej. Wnioskodawczyni nadal bowiem nie przedłożyła dokumentów z której wynikałaby jej rzeczywista sytuacja finansowa. Skarżąca przede wszystkim nie nadesłała dokumentów z których wynikałyby dochody jakie uzyskuje np. wyciągów bankowych, do których przedłożenia była wzywana przy okazji rozpoznawania pierwotnie złożonego wniosku. Z uwagi zatem, iż wnioskodawczyni w dalszym ciągu, uchyla się od przedstawienia pełnej dokumentacji obrazującej jej sytuację materialną brak jest podstaw do uwzględnienia zażalenia. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił, jak w sentencji postanowienia.