II GZ 657/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Sieńczyło - Chlabicz po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 lipca 2015 r. sygn. akt V SA/Wa 263/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi [...] na decyzję Dyrektora M. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 23 lipca 2015 r. sygn. akt V SA/Wa 263/15 odmówił [...] przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi ww. na decyzję Dyrektora M. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] października 2014 r. ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania. W uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że [...] – dalej: skarżący lub wnioskodawca - we wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazał, że jest współwłaścicielem mieszkania o powierzchni [...] m2, właścicielem siedliska o powierzchni około [...] m2 oraz nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha. Uzyskuje dochód z działalności rolniczej w wysokości [...] zł miesięcznie, w latach 2013 – 2014 roczny dochód wyniósł około [...] zł. Skarżący wskazał, że nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych, korzysta z pomocy udzielanej przez matkę i brata. Podał, że prowadzone jest przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne o zwrot dopłat pobranych w latach 2007 – 2011 w łącznej kwocie około [...] zł. Zamierza sprzedać siedlisko aby pokryć zobowiązania wobec Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Skarżący - odpowiadając na wezwanie skierowane do niego w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. - wyjaśnił, że nie posiada majątku o znacznej wartości, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie korzysta z pomocy społecznej. Wyjaśnił, że udzielane corocznie dopłaty do gruntów rolnych podlegają zajęciu. Wymienił miesięczne wydatki, do których zaliczył: alimenty na rzecz córki w wysokości [...] zł miesięcznie, opłaty na utrzymanie: żywność – [...] zł, składkę ubezpieczenia kosztów leczenia - [...] zł, opłaty związane z utrzymaniem gospodarstwa rolnego – [...] zł, podatek rolny, opłatę śmieciową. Wskazał również, że stan jego zdrowia wymaga ponoszenia dodatkowych kosztów leczenia. Wyjaśnił, że posiada jeden rachunek bankowy, nie posiada lokat i oszczędności pieniężnych, utrzymuje się z prac polowych oraz okazyjnie udzielanych lekcji jazdy konnej. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 5 maja 2015 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący w sprzeciwie od ww. orzeczenia wyjaśnił, że wydzierżawił nieodpłatnie gospodarstwo rolne, nie posiada majątku o znacznej wartości, prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie korzysta z pomocy społecznej. Podał, że zawarł trzy umowy dzierżawy: dwie w dniu [...] października 2014 r. na okres [...]lat oraz jedną w dniu [...] lutego 2015 r. na okres 10 lat. Złożona do akt sprawy umowa z dnia [...] lutego 2015 r. jest wciąż obowiązująca. Wniosek o przyznanie prawa pomocy został złożony przed datą zawarcia trzeciej umowy, która obejmuje prawie [...] ha gospodarstwa. Odnosząc się do twierdzeń referendarza dotyczących uzyskiwanych dochodów podniósł, iż wskazany we wniosku dochód z gospodarstwa był szacunkowy i uzyskiwany przed oddaniem gospodarstwa w dzierżawę. W odniesieniu do podejmowanych prac dorywczych przychód jest różny w zależności od miesiąca i wynosi maksymalnie [...] zł, a w niektórych miesiącach jest równy zeru. WSA w Warszawie uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie podał, że analiza złożonych przez skarżącego dokumentów oraz wyjaśnień prowadzi do wniosku, że nie są one wiarygodne. We wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF skarżący oświadczył, iż posiada nieruchomość rolną o pow. 10 ha i uzyskuje miesięczny dochód w wysokości [...] zł z tytułu "gospodarstwa". Wezwany do przedstawienia swoich wydatków niezbędnych dla utrzymania podał: alimenty na córkę w wysokości [...] zł, opłaty związane z utrzymaniem w wysokości [...] zł, żywność – [...] zł, składkę ubezpieczeniową na leczenie – [...] zł. Już tylko te, wskazane kwotowo wydatki, składają się na sumę [...]zł netto, która przewyższa oświadczony miesięczny dochód w wysokości około [...]zł brutto. Zauważyć przy tym należy, iż opisane przez skarżącego wydatki nie obejmują wydatków na ubranie, podatków, opłat związanych z eksploatacją mieszkania, czy wydatków na lekarstwa, które z natury rzeczy również wnioskodawca musi ponosić jako niezbędne dla zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych. Wnioskodawca nie wyjaśnia przy tym, skąd czerpie środki pieniężne na pokrycie zauważonej różnicy, której nie można uznać za nieznaczną. WSA podniósł, że wątpliwości budzą również oświadczenia wnioskodawcy dotyczące posiadanych nieruchomości rolnych, ich ewentualnej dzierżawy, a także źródeł dochodów określanych jako: "gospodarstwo", "prace polowe", "okazyjne udzielanie lekcji jazdy konnej". Skarżący oświadczył we wniosku z dnia [...] lutego 2015 r., że posiada nieruchomość rolną o powierzchni około [...] ha. Wskazał także, że zawarł w dniu [...] lutego 2015 r. umowę dzierżawy nieruchomości o pow. 3,8235 ha. W sprzeciwie z dnia [...] maja 2015 r. wyjaśnił, iż zawarł trzy umowy dzierżawy – dwie w dniu [...] października 2014 r. na okres [...] lat oraz jedną w dniu [...] lutego 2015 r. na okres 10 lat. Wnioskodawca nie podał, jaka jest wielkość nieruchomości będących przedmiotem tych umów, natomiast załączone do sprzeciwu kopie dokumentów są w tym zakresie nieczytelne. Niezależnie jednak od tego, jaka jest rzeczywista wielkość aktualnie prowadzonego przez wnioskodawcę gospodarstwa (nieruchomości rolnych) zauważyć należy, iż nadal nie wyjaśnia on z jakiego tytułu uzyskuje oświadczony dochód w wysokości około [...] zł brutto miesięcznie. W rubryce nr 10 wniosku sporządzanego na formularzu PPF wskazuje, iż osiąga dochód z tytułu "gospodarstwa". Na tej podstawie domniemywać można było, że jest to dochód uzyskiwany z części posiadanych nieruchomości rolnych nieobjętych dzierżawą. Wnioskodawca wskazał bowiem w piśmie z dnia [...] marca 2015 r., iż utrzymuje się z "prac polowych" i "okazyjnie udzielanych lekcji jazdy konnej". Nie wyjaśnił jednakże, co należy rozumieć przez "prace polowe" i jaki jest dochód z tego tytułu. W konsekwencji oświadczenie dotyczące wysokości miesięcznego dochodu uzyskiwanego przez wnioskodawcę z tytułu "gospodarstwa", nie mogło zostać uznane za wystarczające do ustalenia rzeczywistych możliwości majątkowych skarżącego. Sąd I instancji podkreślił, że w sprzeciwie z dnia [...] maja 2015 r. wnioskodawca nie wyjaśnił podniesionych przez referendarza wątpliwości w powyższym zakresie, wskazując jedynie, że dochód z gospodarstwa był "szacunkowy", natomiast przychód z "prac dorywczych" jest różny i wynosi maksymalnie do [...] zł miesięcznie. Co więcej, wskazał na nowe, niczym nie poparte okoliczności, dotyczące niemożliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego, pobierania zasiłku chorobowego i wydzierżawienia gospodarstwa w całości. Nie jest zatem w sprawie jasne, czy skarżący prowadzi czy nie prowadzi gospodarstwa, czy otrzymuje zasiłek chorobowy, z jakiego źródła pochodzi miesięczny dochód w wysokości około [...]zł brutto, czy w tej kwocie mieści się również "przychód z prac dorywczych". Brak jest przy tym dokumentów źródłowych, w oparciu o które można by zweryfikować oświadczenia skarżącego w tym zakresie. W konkluzji Sąd I instancji uznał, że analiza złożonych przez wnioskodawcę oświadczeń uniemożliwia dokonanie rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez niego kosztów postępowania sądowego. W zażaleniu skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w całości, ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez częściowe zwolnienie z kosztów sądowych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie: - art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka poprzez ograniczenie prawa do sądu; - art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez odmowę udzielenia pomocy prawnej w sytuacji, gdy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; ewentualnie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny; - art. 245 p.p.s.a. przez nieudzielanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sytuacji, gdy Sąd uznał, że brak jest podstaw do przyznania prawa pomocy w całości, pomimo zawarcia w formularzy PPF wniosku alternatywnego o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 260 p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (zdanie pierwsze). Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje w niniejszym postępowaniu zaskarżone zażaleniem postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 lipca 2015 r., nie badając zasadności wydanego w tej sprawie postanowienia referendarza, które zgodnie z treścią powołanego wyżej art. 260 p.p.s.a. straciło moc. Jednak dokonując kontroli instancyjnej zaskarżonego postanowienia nie sposób nie zauważyć, że merytoryczna część uzasadnienia postanowienia Sądu I instancji jest w zasadzie powieleniem uzasadnienia postanowienia referendarza. Powyższe spostrzeżenie wywołuje uzasadnioną wątpliwość, czy Sąd I instancji dokonał samodzielnej oceny wniosku, czy bezkrytycznie podzielił stanowisko referendarza sądowego i posłużył się argumentacją przez niego przytoczoną. Co do zasady Sąd I instancji ma oczywiście możliwość wydania identycznego rozstrzygnięcia jak referendarz sądowy, a także może przytoczyć w uzasadnieniu podobną, a nawet identyczną argumentację na poparcie swojego stanowiska, jednakże powinno to zostać poprzedzone dokładnym zbadaniem materiału znajdującego się w aktach sprawy, a następnie samodzielną analizą, czy zachodzą przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (tak też NSA w postanowieniu z dnia 10 września 2015 r., II GZ 449/15). W niniejszej sprawie istotne znaczenie ma okoliczność, że w obu uzasadnieniach widoczne są te same niedokładności, zatem można odnieść wrażenie, że WSA nie dokonywał samodzielnej oceny materiału znajdującego się w aktach sprawy, a jedynie przyjął to co ustalił referendarz sądowy. W obu uzasadnieniach zawarta jest informacja odnośnie gospodarstwa rolnego, zgodnie z którą skarżący "w miesiącu wydaje ok. [...] zł na jego prowadzenie. Zarówno referendarz jak i Sąd I instancji błędnie odczytali treść oświadczenia skarżącego, w którym wymieniając miesięczne wydatki podaje opłaty związane z utrzymaniem, w tym utrzymaniem gospodarstwa rolnego [...] zł. Zatem niezasadnie wytknięto skarżącemu, że podał tak wysoką kwotę na utrzymanie gospodarstwa rolnego, skoro w rzeczywistości [...] zł przeznaczone jest na jego utrzymanie a także utrzymanie gospodarstwa. Informacje podane przez skarżącego zostały nietrafnie odczytane przez referendarza, a następnie błąd ten został powielony przez Sąd I instancji. Sąd I instancji zarzucił skarżącemu, że jego oświadczenia nie są wiarygodne, ponieważ w formularzu PPF wskazał, że posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 10 ha, a odpowiadając na wezwanie Sądu do złożenia dodatkowych dokumentów przedstawił skan umowy dzierżawy nieruchomości o powierzchni 3,8235 ha. W sprzeciwie od postanowienia referendarza wnioskodawca wyjaśnił kwestię niezgodności powierzchni podając, że całe gospodarstwo zostało wydzierżawione na podstawie trzech umów: dwie zostały zawarte [...] października 2014 r. (na okres [...] lat), a jedna [...] lutego 2015 r. (na okres 10 lat) i ta ostatnia umowa, której skan przesłał, dotyczy działek o łącznej powierzchni [...] ha. Sąd I instancji nie odniósł się w ogóle do tej argumentacji przytoczonej w sprzeciwie i powielił w tym zakresie stanowisko referendarza stwierdzając, że ocena oświadczeń skarżącego prowadzi do wniosku, że są one niewiarygodne i nierzetelne. Mając na uwadze wymienione wyżej uchybienia Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że Sąd I instancji powinien ponownie rozpoznać wniosek skarżącego dokonując samodzielnej oceny informacji zawartych w formularzu PPF oraz pozostałych oświadczeniach skarżącego zalegających w aktach sprawy, a także uwzględnić fakt, że moment składania przez skarżącego wniosku był dla niego przełomowy, do tej pory prowadził gospodarstwo rolne, a od lutego 2015 r. było ono już w całości wydzierżawione. Dlatego też informacje zawarte w formularzu PPF (określające sytuację skarżącego przed wydzierżawieniem całości gospodarstwa) nie pokrywają się w pełni z informacjami zawartymi w złożonym później oświadczeniu. Z tych wszystkich względów działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji.