I FZ 341/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Małgorzata Niezgódka-Medek po rozpoznaniu w dniu 30 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. sp. z o.o. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 czerwca 2015 r. sygn. akt III SA/Wa 767/15 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi S. sp. z o.o. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 12 stycznia 2015 r. nr ... w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy 2012 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Zażalenie S. sp. z o.o. dotyczy postanowienia z dnia 25 czerwca 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 767/15, w którym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 245 § 3, art. 246 § 2 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej "Ppsa", odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji stanu sprawy wynikało, że wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych skarżąca podała, iż środki, którymi dysponowała, przelała na rachunek urzędu skarbowego. Wskazała, że wydano wobec niej decyzję o zabezpieczeniu zobowiązania na ponad 27 mln zł. W wyniku wykonania ww. decyzji wszelkie środki na rachunkach bankowych zablokowano, a należność za towar - sprzedany w drodze licytacji (1.500.000 zł) - przekazano organowi egzekucyjnemu, podobnie, jak należności od klientów. Zajęcie zabezpieczające przekształciło się z dniem 19 listopada 2014 r. w zajęcie egzekucyjne. Skarżąca dodała, że od dnia zajęcia nie prowadzi działalności zarobkowej i nie jest w stanie realizować swoich zobowiązań. Nie ma środków na rachunkach bankowych. Za ostatni rok osiągnęła stratę wynoszącą 583.202,09 zł. Uzupełniając złożone oświadczenia majątkowe skarżąca wskazała, że w ciągu ostatnich sześciu miesięcy nie wystawiła faktur sprzedażowych i w związku z tym, nie jest w stanie sporządzić zestawienia należności pieniężnych, a wspólnicy nie wnieśli dopłat. Na skutek blokady ekonomicznej, w związku z toczącą się egzekucją administracyjną na 16.815.878 zł, nie prowadzi jakiejkolwiek działalności gospodarczej i nie ponosi jej kosztów. Na czas niewykonywania działalności gospodarczej koszty obsługi prawnej, związane z postępowaniem sądowoadministracyjnym, ustalone na 1 zł plus VAT, pokryli wspólnicy, udzielając spółce pożyczki w wysokości 30.750 zł (4 września 2010 r.) i przez zwrot pobranych środków 10.000 zł (15 stycznia 2015 r.) i 2.000 zł (5 marca 2015 r.). Wspólnicy mają do zwrotu 15.469,98 zł. Skarżąca dodała, że nie posiada tytułu prawnego do nieruchomości. Przedstawiła również wyciągi ze swoich kont bankowych. Wskazując na motywy nieuwzględnienia wniosku Sąd pierwszej instancji podniósł, że na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wymagalnym kosztem jest wpis sądowy od skargi w wysokości 100.000 zł. Sąd dodał również, że znana mu jest z urzędu okoliczność, iż skarząca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w sprawie o sygn. akt III SA/Wa 3473/14, w której również zobowiązana jest do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 100.000 zł. Sąd wyjaśnił, że skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, ale nadal pozostaje w obrocie prawnym, jako przedsiębiorca. W takiej sytuacji, z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, ma obowiązek podejmować wszelkie niezbędne działania w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów. Jeśli z takiej aktywności skarżąca zrezygnowała, w konsekwencji nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje konkretnych starań ukierunkowanych na ich uzyskiwanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany jej postawą, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Sąd wyjaśnił, że każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel. Normalnym bowiem następstwem wykonywania działalności gospodarczej jest prowadzenie spraw sądowych, zatem koszty sądowe powinny być traktowane, jako koszt bieżącego funkcjonowania firmy i spełnione przed innymi świadczeniami. Sąd uznał, że istnieje możliwość pozyskania przez spółkę środków finansowych w szczególny sposób, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat na podstawie art. 177 § 1 ustawy z 15 września 2000r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.), zwanej dalej "Ksh". Dopłaty te mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych. W ocenie Sądu, z uwagi na fakt, że dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, należy stwierdzić, iż może być ona wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę. Skoro skarżąca otrzymała już raz dopłatę od wspólników w wysokości przekraczającej zapis zawarty w umowie spółki - 30.750 zł - nic nie stoi na przeszkodzie, aby ponownie zwróciła się do swoich wspólników o pomoc finansową, konieczną do prowadzenia niniejszego postępowania. Skarżąca, zdaniem Sądu, może również zwrócić się o pożyczkę do banku w celu zgromadzenia środków potrzebnych do uiszczenia ww. wpisu, który w przypadku uwzględnienia skargi, będzie skarżącej zwrócony. Na powyższe orzeczenie skarżąca złożyła zażalenie, w którym wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 Ppsa, polegające na wadliwej wykładni (brak powiązania z art. 2 Konstytucji RP) oraz art. 133 § 1, art. 134 § 1 i art. 141 § 4 w zw. z art. 166 Ppsa, polegające na wadliwym zastosowaniu. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że Sąd nie uwzględnił postępowania egzekucyjnego i zabezpieczającego, które doprowadziło do utraty aktywów skarżącej. Skarżąca miała zatem majątek przewyższający wysokość kosztów sądowych, ale został on poddany egzekucji administracyjnej. Skarżąca dodała, ze od wspólników może uzyskać tylko pięciokrotność kapitału, a zatem 25.000 zł, co razem z należnym zwrotem daje kwotę ok. 40.000 zł. Skarżąca krytycznie odniosła się do uwag sądu, dotyczących konieczności zabezpieczenia środków na pokrycie kosztów sądowych. Skarżąca zwróciła również uwagę na ogólny charakter wywodów, które nie odnosiły się do jej konkretnie sytuacji majątkowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie jest zasadne. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzuty zażalenia zasługują na uwzględnienie, gdyż uzasadnienie zaskarżonego postanowienia wskazuje, że Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy wszystkich okoliczności obrazujących rzeczywisty i aktualny stan majątkowy oraz możliwości płatnicze skarżącej. Doprowadziło to do naruszenia art. 141 § 4, art. 133 § 1 oraz art. 134 § 1 w związku z art. 166 i art. 246 § 2 pkt 2 Ppsa. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie pozwala w sposób bezsprzeczny uznać, że Sąd dokonał rzetelnej analizy sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych skarżącej oraz wyjaśnił z jakich konkretnie przyczyn uznał, że spółka nie spełnia przesłanek przyznania jej prawa pomocy. Należy przypomnieć, że stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 Ppsa prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy strona skarżąca wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Sąd nie może odmówić przyznania prawa pomocy, jeżeli następstwem takiego postanowienia byłoby istotne ograniczenie prawa do sądu. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, sytuacja taka mogłaby mieć miejsce w rozpoznawanej sprawie, na skutek nieuwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji dowodów obrazujących rzeczywisty stan majątkowy skarżącej oraz wszystkich przedstawionych przez nią we wniosku i potwierdzonych w zażaleniu okoliczności. Sąd pierwszej instancji nie odniósł się bowiem w zaskarżonym postanowieniu do faktu, że wobec majątku spółki prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. Należy ponadto dodać, że tut. Sąd uwzględniając zażalenie skarżącej w sprawie o sygn. akt III SA/Wa 3473/14 nawiązał również do znajdującej się w aktach sądowych poświadczonej za zgodność z oryginałem kopii postanowienia Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w W. z dnia 28 kwietnia 2014 r., którym organ umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec majątku spółki z uwagi na brak możliwości pozyskania środków mogących zaspokoić zaległości dłużnika. Z treści uzasadnienia tego postanowienia wynikało, że organ egzekucyjny prowadził egzekucję między innymi poprzez zajęcie rachunków bankowych skarżącej. Nawet więc gdyby jakiekolwiek środki wpłynęły na te rachunki, natychmiast zostałyby zaliczone na poczet pokrycia zobowiązań spółki (por. postanowienie NSA z dnia 25 czerwca 2015 r., sygn. akt I FZ 222/15, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Okoliczność ta ma niewątpliwie znaczenie dla ustalenia aktualnych możliwości płatniczych skarżącej oraz oceny czy spółka spełnia ustawowe przesłanki przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym. Podkreślenia wymaga, że większość argumentów Sądu pierwszej instancji została przedstawiona w oderwaniu od stanu faktycznego sprawy. Rację miał zatem autor zażalenia twierdząc, że wywody Sądu w dużej mierze miały abstrakcyjny charakter. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia w dominującym stopniu składało się z tez z orzecznictwa, które nie tworzą zasad na tyle uniwersalnych, aby mogły, bez odniesienia się do materiału zgromadzonego w aktach sprawy, stanowić podstawy do nieuwzględnienia złożonego wniosku. Tym bardziej, że teza o konieczności gromadzenia środków na potencjalne spory sądowe jest w orzecznictwie źródłem kontrowersji, a więc tym bardziej Sąd nie powinien na niej opierać swojego orzeczenia. Zgodzić należy się również z autorem zażalenia, że wiele z wskazówek Sądu, takich jak np. zwrócenie się do banku o pożyczkę (w przypadku skarżącej znaczną pożyczkę) stanowi daleko idące uproszczenie problemu i nie może uzasadniać ewentualnej odmowy przyznania stronie prawa pomocy, bez uprzedniego dokładnego wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy. Sąd winien rozważyć, czy podmiot znajdujący się w sytuacji takiej jak skarżąca, niespłacający bieżących zobowiązań, ma jakakolwiek zdolność kredytową. Krytycznie należy odnieść się również do stwierdzenia, że podmiot funkcjonujący w obrocie lecz nieprowadzący działalności zarobkowej nie może zostać objęty prawem pomocy. Trzeba bowiem ocenić, jakie są realne możliwości prowadzenia takiej działalności, w odniesieniu do konkretnej sytuacji podmiotu, który ubiega się o zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji ponownie rozpoznając wniosek skarżącej powinien uwzględnić wszystkie wskazane powyżej wskazania Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym w szczególności rozważyć, czy w świetle zgromadzonych dowodów, dysponuje ona dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów postępowania, w tym wpisu od skargi w kwocie 100.000 zł. Wskazując na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 i § 1 Ppsa orzekł jak w sentencji.