II FZ 228/16

Dnia 31 maja 2016 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Jerzy Płusa po rozpoznaniu w dniu 31 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2016 r. sygn. akt III SA/Wa 2664/14 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi R. Z. i S. Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 29 maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy odroczenia płatności zaległości w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2006 r. postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 22 stycznia 2016 r. sygn. akt III SA/Wa 2664/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił R.Z. (dalej jako "Skarżąca") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Przedstawiając w uzasadnieniu postanowienia stan sprawy Sąd pierwszej instancji podał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od zażalenia Skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od opłaty od zażalenia. Następnie na podstawie zarządzenia z dnia 22 września 2015 r. Skarżąca została wezwana do złożenia wniosku na urzędowym formularzu PPF oraz do nadesłania dokumentów dotyczących jej sytuacji finansowej oraz sytuacji finansowej osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. W złożonym wniosku Skarżąca rozszerzyła zakres wnioskowanej pomocy na zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazała, że poza mieszkaniem o pow. 50 m² nie posiada innego majątku, ani oszczędności. Utrzymuje się z emerytury w wysokości ok. 1 600 zł netto. Miesięczne wydatki, które ponosi to: opłaty za mieszkanie w wysokości 800 zł, media 200 zł, leki i rehabilitacja 300 zł, wyżywienie i bieżące utrzymanie 300 zł, ubezpieczenie 50 zł. Z uwagi na fakt, że złożony wniosek zawierał braki formalne, Skarżąca została wezwana do jego uzupełnienia, poprzez osobiste podpisanie lub ponowne nadesłanie osobiście podpisanego formularza PPF, a ponadto przez nadesłanie swoich zeznań podatkowych oraz zeznań osób prowadzących z nią wspólne gospodarstwo domowe za 2014 r., wskazania i udokumentowania wszystkich źródeł jej utrzymania oraz osób prowadzących z nią wspólne gospodarstwo domowe (wynagrodzenie za pracę, renta, zasiłki, inne świadczenia), nadesłania wyciągów ze swoich rachunków bankowych oraz z rachunków osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe za ostatnie trzy miesiące, przedstawienia zestawienia wysokości miesięcznych dochodów i wydatków składających się na jej bieżące utrzymanie oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, wskazania i udokumentowania innych okoliczności, które uniemożliwiają jej poniesienie kosztów sądowych. W odpowiedzi Skarżąca nadesłała oryginał wniosku, nie dołączając żadnych dodatkowych dokumentów. Wskazała, że jej zeznania podatkowe, jak również innych osób, objęte są tajemnicą skarbową. Następnie odnosząc się do kwestii źródeł utrzymania i wydatków wyjaśniła, że przedstawiane były w trakcie postępowania i są nadal aktualne. Sąd pierwszej instancji uzasadniając wydane rozstrzygnięcie stwierdził, że w niniejszej sprawie Skarżąca nie wywiązała się z obowiązku wykazania w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki przyznania jej prawa pomocy. Podkreślił, że pomimo dwukrotnego w tym zakresie wezwania, nie nadesłała zeznań podatkowych, wyciągów z rachunków bankowych, w żaden sposób nie udokumentowała wysokości uzyskiwanych dochodów. Ponadto Sąd wskazał, że Skarżąca nie wykazała dochodów osób, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe, a jak wynika z akt administracyjnych są nimi mąż - S.Z. oraz syn - A.Z. Sąd zwrócił uwagę, że sytuacja finansowa wnioskującego o prawo pomocy jest istotnie uzależniona od sytuacji jego domowników, w tym małżonka oraz dzieci, współkształtuje ją, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody. Następnie odnosząc się do zawartego w sprzeciwie zarzutu braku podstaw prawnych żądania uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd zaznaczył, że konstrukcja art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Wobec powyższego, opierając się na treści formularza, Sąd przyjął, że złożone w nim oświadczenia nie odzwierciedlają pełnej i rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy. Tym samym brak współpracy ze strony Skarżącej, ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, wpłynął na odmowę przyznania jej tego prawa. W ocenie Sądu, uniemożliwiało to bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej Skarżącej. Sąd stwierdził, że niemożliwe jest ustalenie jej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, od której zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie w imieniu Skarżącej wniósł jej pełnomocnik - syn A.Z. W uzasadnieniu zażalenia Skarżąca podniosła, że wniosek o przyznanie prawa pomocy dotyczył postępowania "ulgowego", z założenia zainicjowanego w jakiejś konkretnej sytuacji życiowej i finansowej. Ponadto stwierdziła, że zaskarżone postanowienie jest uzasadnione nazbyt ogólnikowo i jedynie w bardzo wąskim stopniu odnosi się do jej sytuacji oraz że nie wyjaśnia, na czym polega "brak wystarczającego oświadczenia" o możliwości przyznania jej prawa pomocy. Skarżąca zaznaczyła, że przesłany przez nią formularz prawa pomocy został wypełniony we wszystkich rubrykach jej dotyczących. Jej zdaniem, także inne informacje mające znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy zostały przedstawione. Skarżąca uznała, że Sąd wzywając ją do przedstawienia szeregu dokumentów nie próbował nawet ustalić, czy w inny możliwy sposób zweryfikować fakty mające istotne znaczenie dla sprawy. Według Skarżącej, niesłusznie Sąd zobowiązał ją do przedstawienia dokumentów chronionych tajemnicą ustawową, w sytuacji kiedy można te dane uzyskać z innych źródeł, bądź zastąpić innymi dowodami. Na tej podstawie Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu. W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada odpłatności drogi sądowej. Nie powinna ona jednak uniemożliwić realizacji prawa obywateli do sądu. Z tej przyczyny powstała instytucja zwolnienia od kosztów sądowych, której realizację stanowią przepisy dotyczące przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W myśl art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przewiduje, że osoba fizyczna może domagać się przyznania pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Nie ma wątpliwości co do tego, że zwrot "gdy wykaże" przenosi ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania sądowego na stronę, która chce skorzystać z dobrodziejstwa instytucji prawa pomocy. W myśl art. 255 P.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Nałożenie na stronę powyższych obowiązków wynika z faktu, że instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od ogólnej zasady postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na skutek przyznania stronie prawa pomocy dochodzi do obciążenia tymi kosztami budżetu państwa, a więc pośrednio wszystkich podatników. W rozpoznawanej sprawie Skarżąca składając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie udokumentowała szeregu okoliczności podnoszonych na etapie postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Skoro Skarżąca nie przedstawiła wszystkich żądanych dokumentów, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jej sytuacja majątkowa, to Sąd pierwszej instancji miał pełne podstawy ocenić wniosek jako niezasadny, bowiem nie mógł przeprowadzić pełnej analizy posiadanych przez nią środków finansowych. W takiej sytuacji Skarżąca powinna liczyć się z tym, że Sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie postawa Skarżącej jednoznacznie wskazuje, że uchylała się ona w istocie od współpracy z Sądem, przedstawiając informacje na temat swojej sytuacji życiowej w sposób ogólnikowy i niekonkretny, czego przykładem jest to, że pomimo dwukrotnego w tym zakresie wezwania, Skarżąca nie nadesłała zeznań podatkowych, wyciągów z rachunków bankowych, ani nie udokumentowała wysokości uzyskiwanych dochodów. Badanie sprawy w przedmiocie prawa pomocy nie polega, jak zdaje się zakładać Skarżąca, na analizie spełnienia przez wniosek określonych kryteriów formalnych, ale na merytorycznym ustaleniu faktycznego zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy i podjęciu na tej podstawie określonego rozstrzygnięcia. Należy zgodzić się z Sądem pierwszej instancji, że Skarżąca uchylając się od przedstawienia precyzyjnych informacji w omawianym zakresie, w istocie uniemożliwiła Sądowi poczynienie niezbędnych ustaleń faktycznych w sprawie. Nie sposób przyjąć, że Sąd będący w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy dysponentem środków publicznych, będzie decydował o sfinansowaniu udziału Skarżącej w postępowaniu sądowoadministacyjnym, opierając się na nieprecyzyjnych i fragmentarycznych danych przedstawionych przez wnioskodawczynię. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywający. W zażaleniu Skarżąca poza twierdzeniem, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia opiera się na cytowaniu przepisów prawa, nie przedstawiła popartych dowodami faktów, które wskazywałyby na konieczność przyznania jej prawa pomocy w żądanym wymiarze. W świetle opisanych okoliczności, za usprawiedliwioną należało uznać ocenę Sądu pierwszej instancji, że przedstawione przez Skarżącą dane nie dawały podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W konsekwencji brak jest również podstaw do uwzględnienia zarzutów dotyczących uzasadnienia postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Uzasadnienie postanowienia zawiera wszelkie niezbędne elementy, zgodnie z wymogami P.p.s.a. Odnosząc się do powołanej przez Skarżącą w zażaleniu kwestii zgodności z Konstytucją RP art. 255 P.p.s.a. w zakresie, w jakim upoważnia sądy administracyjne do żądania przedstawienia dokumentów objętych tajemnicą ustawową pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do skierowania pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego. Jak słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji, na podstawie art. 255 P.p.s.a. sąd może wezwać do przedłożenia dokumentów dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony wnoszącej o przyznanie prawa pomocy. Art. 255 P.p.s.a. nadaje sądom administracyjnym rozpoznającym wnioski o przyznanie prawa pomocy kompetencję do wezwania strony o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy o przedłożenie tychże dokumentów. W sytuacji, gdy na podstawie art. 255 P.p.s.a. sąd administracyjny wzywa stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, z którymi wnioskujący o przyznanie prawa pomocy współtworzy gospodarstwo domowe, a uzyskanie tych dokumentów zależy od współpracy tychże osób, odmowa udostępnienia ww. dokumentów wnioskodawcy, prowadząca do ich nieprzedłożenia sądowi, nie może automatycznie przesądzać o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. Taka okoliczność podlega ocenie przez sąd administracyjny pod kątem należytej staranności wnioskodawcy w pozyskaniu tych dokumentów od osób, z którymi współtworzy gospodarstwo domowe. Wysiłki wnioskodawcy w przypadku braku pozytywnego efektu powinny być przedstawione sądowi i uprawdopodobnione w odpowiedzi na wezwanie, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 4 grudnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1738/14). Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a.