II FZ 1738/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 sierpnia 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 2998/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi G. Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 8 października 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 13 sierpnia 2014 r., III SA/Wa 2998/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił G. Z. (dalej: skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 8 października 2013 r., nr [...], w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 243, art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Warszawie podał, że skarżący w formularzu PPF z dnia 26 czerwca 2014 r., załączonym do skargi kasacyjnej od wyroku WSA w Warszawie z dnia 25 marca 2014 r., III SA/Wa 2998/13, zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu poinformował o tym, że: (a) G. sp. z o.o. od 2012 r. nie prowadzi działalności gospodarczej i w związku z tym nie przynosi dochodów; (b) syndyk zajął konto bankowe spółki; (c) Sąd umorzył postępowanie upadłościowe, nie odblokował jednak rachunku bankowego; (d) skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z trzema synami (ur. 1992, 1993 i 1999 r.).; (e) posiada nieruchomość o powierzchni 1.700 m²; (f) dom skarżącego uległ spaleniu; (g) utrzymuje się z dochodu z prac dorywczych w wysokości 2.000 zł miesięcznie. 2.2. W wykonaniu wezwania Sądu pierwszej instancji z dnia 3 lipca 2014 r. (m.in. o wyciągi z rachunków bankowych, kalkulację kosztów życia, oznaczenia źródeł utrzymania, dochodów strony, oznaczenie prac dorywczych, kosztów związanych z utrzymaniem i in.) pełnomocnik skarżącego, w pismach z dnia 21 lipca 2014 r., z uwagi na okres wakacyjny, wniósł o zakreślenie dodatkowego i przedłużenie o siedem dni terminu do złożenia wyjaśnień. Przekazał zarazem oświadczenie skarżącego o wyłączeniu wspólnoty majątkowej z żoną i kontynuacji nauki przez dzieci, umowę o wyłączeniu wspólności majątkowej małżeńskiej, PIT-36 L za 2013 r., PIT/B za 2013 r., PIT/B za 2012 r., PIT-36L za 2012 r., oświadczenia o nieprowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego z żoną, o wysokości osiąganych dochodów i partycypowaniu w opłatach na dzieci, kserokopię umowy o dzieło, oświadczenia o braku możliwości przedłożenia skróconego bilansu oraz rachunku zysków i strat z uwagi na zajęcie ich przez Urząd Skarbowy w P., o braku rachunku związanego z działalnością gospodarczą z uwagi na jego zamknięcie, o braku osobistego rachunku bankowego, samochodu, o pobieraniu nauki przez synów (w A. Szkoła Wyższa, w Wyższej Szkole [...] oraz w gimnazjum w W.). Wskazał, że nie posiada tytułu prawnego do domu, ponieważ "stanowi on majątek odrębny żony", a gdy skarżący przyjeżdża do dzieci "przebywa w budynku gospodarczym przysposobionym na cele mieszkalne". Skarżący załączył trzy odcinki opłat: dwa na rzecz Wyższej Szkoły [...] i jeden, gdzie jako zleceniodawcę oznaczono S. Z., na rzecz P. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (Sądu pierwszej instancji): Odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, Sąd pierwszej instancji podał, że na dzień rozpoznania wniosku do kosztów sądowych zaliczyć należało wpis od skargi kasacyjnej w wysokości około 1.844 zł (zarządzenie z dnia 1 lipca 2014 r. – k. 89 akt sądowych) i w odniesieniu do tej kwoty należało badać sytuację finansową skarżącego i jego zdolność do uiszczenia tej kwoty. Kwota kosztów sądowych wymagalna jest, na obecnym etapie postępowania, w innej wysokości niż ta, w stosunku do uiszczenia której była już strona zobowiązana (i która uiściła) na etapie skargi do Sądu pierwszej instancji, tj. 3.687 zł (por. k. 33 akt sądowych). Pomimo wystosowania wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a z dnia 3 lipca 2014 r. (k. 90 akt sądowych), gdzie jednoznacznie oznaczono szereg dokumentów, do których dostarczenia zobowiązano wnioskodawcę, skarżący ograniczył się do złożenia wniosku o "przedłużenie o dalsze siedem dni" terminu do nadesłania wymaganych informacji. Nadto, do chwili rozpoznania wniosku, tj. do 13 sierpnia 2014 r., nie przekazał ani kalkulacji kosztów życia (pkt 12 wezwania), ani dokumentacji finansowej związanej z prowadzoną działalnością gospodarczą (pkt 4-7 wezwania), jak też nie przedłożył jakichkolwiek informacji o dochodach i zasobach finansowych żony. Poinformował zamiast tego o tym, że posiada z żoną ustrój rozdzielności majątkowej (akt notarialny nr [...]), dokumenty finansowe związane z prowadzeniem działalności gospodarczej zajęły organy podatkowe, a rachunek bankowy związany z działalnością gospodarczą został, z uwagi na zlikwidowanie działalności gospodarczej w 2011 r., zamknięty w tym samym roku. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, niepełne wykonanie wezwania wystosowanego w trybie art. 255 p.p.s.a. powoduje to, że materiał, którym dysponuje Sąd, pozostaje niekompletny, a wątpliwości, co do oświadczeń strony nie zostają wyjaśnione. Subiektywne przekonanie strony o zasadności jej wniosku przy równoczesnym nieodniesieniu się do kwestii uznanych przez Sąd za niewystarczająco wykazane, powoduje, że wniosku nie można uwzględnić (por. postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2009 r., I FZ 385/09). Zajęcie dokumentacji księgowej (tj. bilansu, rachunku zysków i strat, zestawienia przychodów i rozchodów, zestawienia faktur VAT) przez organy podatkowe nie jest okolicznością usprawiedliwiającą brak przekazania wnioskowanych informacji, ponieważ skarżący nie wykazał, by organy podatkowe odmówiły mu wydania kopii dokumentów. Odmowy takiej, poczynionej jednakże przez Bank Spółdzielczy, skarżący nie wykazał także odnośnie nienadesłania wyciągów z rachunków bankowych, prowadzonych dla strony, jak wynika z akt sprawy, jeszcze w 2011 r. Przechowywanie dokumentów rachunkowych, ksiąg rachunkowych, dowodów księgowych, dokumentów inwentaryzacyjnych i sprawozdań finansowych zgodnie z ustawą o rachunkowości powinno zasadniczo trwać co najmniej pięć lat. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz. U. z 2013 r., poz. 330 ze zm.; dalej: u.r.), jednostki organizacyjne działające na podstawie Prawa bankowego mające siedzibę lub miejsce sprawowania zarządu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej zobowiązane są do stosowania jej przepisów, w tym wydanego na podstawie delegacji z art. 81 ust. 2 pkt 8 lit. a/ rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 1 października 2010 r. w sprawie szczególnych zasad rachunkowości banków (Dz. U. Nr 191, poz 1279). W sytuacji, kiedy skarżący uchylił się od złożenia dokumentacji mogącej zobrazować jego sytuację majątkową, samo złożenie fragmentarycznego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach jest niewystarczające do dokonania oceny sytuacji finansowej strony, gdyż sąd nie może oprzeć się na gołosłownych i – co ważniejsze - niepełnych oświadczeniach skarżącego (postanowienie NSA z dnia 26 czerwca 2014 r., I FZ 189/14). Tym samym WSA w Warszawie był uprawniony do uznania, że sytuacja majątkowa skarżącego nie została wyjaśniona, a w konsekwencji, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. 4. Stanowisko skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Warszawie, skarżący (reprezentowany przez pełnomocnika – radcę prawnego) zaskarżył je w całości i wniósł o jego uchylenie, ewentualnie uchylenie i rozważenie częściowego zwolnienia "powoda od kosztów sądowych". Uzasadniając zażalenie skarżący podniósł, że przedstawił dokumenty celem uprawdopodobnienia swoich twierdzeń. W kwestii dokumentacji, co do której nie jest w posiadaniu, skarżący przedstawił stosowne oświadczenia. Prowadzenie rachunku bankowego jest odpłatne przez co niecelowym jest by osoba nie posiadająca żadnego stałego dochodu posiadała takowy rachunek. Złożone wyjaśnienia oraz oświadczenia skarżącego w sposób zupełny wyczerpują wezwanie Sądu pierwszej instancji z dnia 3 lipca 2014 r. Skarżący nie uchyla się od przedstawienia żądanych dokumentów co zostało wyjaśnione. Skarżący nie może odpowiadać za działania żony, która mimo zobowiązania, jakie nakłada na nią ustawodawca, nie wspiera skarżącego, co wyklucza możliwość uzyskania przez niego jakichkolwiek środków finansowych. Z przedstawionej WSA w Warszawie umowy o dzieło wynika, że skarżący nie otrzymał wynagrodzenia za wykonanie dzieła, ponieważ nastąpi to w dniu 30 grudnia 2014 r., po zakończeniu i wydaniu dzieła. W dniu składania do Sądu pierwszej instancji wniosku o udzielenie pomocy poprzez zwolnienie skarżącego od ponoszenia kosztów wniesionej skargi, nie posiadał on i obecnie nie posiada żadnych środków na uiszczenie wpisu od skargi. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a zaskarżone postanowienie WSA w Warszawie, odpowiada prawu, zatem zażalenie skarżącego podlega oddaleniu (art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.). Zasadnie WSA w Warszawie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, z powodu nienależytego wywiązania się przez skarżącego z obowiązku – nałożonego na podstawie art. 255 p.p.s.a. – przedłożenia dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację finansową skarżącego. 5.2. Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął w rozpoznawanej sprawie, że przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od zasady partycypacji strony w kosztach postępowania sądowego (art. 199 p.p.s.a.), może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. np. postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10, publik. http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W świetle ww. przepisu p.p.s.a., ciężar uzasadnienia dla poczynienia powyższego odstępstwa spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). Na podstawie art. 255 p.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny może wezwać do przedłożenia dokumentów dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony wnoszącej o przyznanie prawa pomocy. Przepis ten wyznacza więc granicę podmiotową swojego zastosowania – nie może być podstawą do wezwania o przedłożenie dokumentów źródłowych niezwiązanych z osobą wnioskującą o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 23 września 2010 r., II FZ 474/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Jednocześnie art. 255 p.p.s.a. nadaje sądom administracyjnym rozpoznającym wnioski o przyznanie prawa pomocy kompetencję do wezwania strony o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy o przedłożenie tychże dokumentów ("...strona jest obowiązana złożyć na wezwanie..."). Obowiązek powstaje jednak tylko po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. W sytuacji, gdy na podstawie art. 255 p.p.s.a. sąd administracyjny wzywa stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, z którymi wnioskujący o przyznanie prawa pomocy współtworzy gospodarstwo domowe, a uzyskanie tych dokumentów zależy od współpracy tychże osób, odmowa udostępnienia ww. dokumentów wnioskodawcy, prowadząca do ich nieprzedłożenia sądowi, nie może automatycznie przesądzać o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Taka okoliczność podlega ocenie przez sąd administracyjny pod kątem należytej staranności wnioskodawcy w pozyskaniu tych dokumentów od osób, z którymi współtworzy gospodarstwo domowe. Wysiłki wnioskodawcy w przypadku braku pozytywnego efektu powinny być przedstawione sądowi i uprawdopodobnione w odpowiedzi na wezwanie, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Dopiero brak stosownych wyjaśnień wnioskodawcy lub brak przekonującego uprawdopodobnienia w tym zakresie może być ocenione jako wątpliwość prowadząca do konkluzji, że strona nie wykazała w myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. zasadności przyznania prawa pomocy. 5.3. W rozpoznawanej sprawie WSA w Warszawie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nie wyjaśnił w sposób pełny normy prawnej zawartej w art. 255 p.p.s.a. (pomijając kwestie wyjaśnione w punkcie poprzedzającym), ale prawidłowo ocenił brak należytego wywiązania się przez skarżącego z obowiązku, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. 5.3.1. Skarżący przede wszystkim nie wyjaśnił w sposób klarowny swojej sytuacji mieszkaniowej. Oświadczył, że żona jest właścicielem domu, do którego "przyjeżdża do dzieci", aczkolwiek zamieszkuje wówczas w tzw. letniaku, czyli budynku przystosowanym do celów mieszkaniowych. Jednocześnie skarżący oświadczył, że jego dom (będący miejscem zameldowania: [...] Z. ul. G. [...]) ulegał całkowitemu zniszczeniu na skutek pożaru (k. 120 akt sądowych). We wniosku PPF o przyznanie prawa pomocy jako adres zamieszkania skarżący wskazał: [...] W., ul. S. [...]. W świetle ww. oświadczenia skarżącego wynika, że jest to adres domu żony skarżącego. W związku z tym niejasna jest kwestia obecnego stałego miejsca zamieszkania skarżącego: adres podany w ww. wniosku PPF sugeruje, że skarżący mieszka wraz z żoną, ale w ww. oświadczeniu skarżący wskazał, że jedynie przyjeżdża odwiedzać dzieci. Tymczasem kwestia zamieszkania wraz z żoną jest kluczowa, bowiem w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy (tak też NSA w postanowieniu z dnia 10 marca 2011 r., II FZ 67/11, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Swojej sytuacji mieszkaniowej skarżący jednak, wbrew obowiązkowi wykazania zasadności przyznania prawa pomocy, nie wyjaśnił. 5.3.2. Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu między innymi o stosowanie art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.; dalej: K.r.o.) - por. M. Sychowicz, w: H. Ciepła, B. Czech, T. Domińczyk, S. Kalus, K. Piasecki, M. Sychowicz, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Piaseckiego, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320. Stąd też również w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych, co jednak w rozpoznawanej sprawie nie jest jasne), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb założonej przez nich rodziny, co wpływa na indywidualną sytuację majątkową jej członków. Skarżący w żaden sposób nie uprawdopodobnił, że żona definitywnie odmawia mu wsparcia finansowego oraz że starał się o pozyskanie od niej, zgodnie z wezwaniem WSA w Warszawie z dnia 3 lipca 2014 r., dokumentacji obrazującej sytuację majątkową żony (tj. m.in. odpisów zeznań podatkowych za 2013 r. – por. punkt 2 ww. wezwania, k. 90 akt sądowych). 5.3.3. Ponadto, jak trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, skarżący nie przedłożył dokumentacji księgowej (tj. bilansu, rachunku zysków i strat, zestawienia przychodów i rozchodów, zestawienia faktur VAT, wyciągów z rachunków bankowych) prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej (por. pkt 4-6 ww. wezwania). Skarżący nie tylko nie wykazał, by organy podatkowe odmówiły mu wydania kopii ww. dokumentów, ale nawet nie uprawdopodobnił, że poczynił należyte starania o pozyskanie tychże dokumentów. 5.4. Reasumując, prawidło WSA w Warszawie stwierdził, że w sytuacji, kiedy skarżący uchylił się od złożenia dokumentacji mogącej zobrazować jego sytuację majątkową, samo złożenie fragmentarycznego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach jest niewystarczające do dokonania oceny sytuacji finansowej strony. Wbrew twierdzeniom zażalenia, skarżący nie wywiązał się w ww. zakresie (pkt 5.3.) z obowiązku przedłożenia dokumentów źródłowych. Z tego powodu Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. zażalenie oddalił.