II FZ 474/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 23 września 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia E. K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 7 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/Ke 245/10 wydanego w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi E. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 11 lutego 2010 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2003 r. postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie w punkcie trzecim, 2. przyznać skarżącej E. K. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie doradcy podatkowego. 1. Postanowieniem z dnia 7 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/Ke 245/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w sprawie ze skargi E. K. (dalej: Skarżąca) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 11 lutego 2010 r., nr [...], wydanej w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2003 r. – (I) zwolnił Skarżącą od uiszczenia wpisu od skargi z dnia 17 marca 2010 r. ponad kwotę 100 zł, (II) w pozostałym zakresie oddalił wniosek Skarżącej o przyznanie prawa pomocy, (III) oddalił wniosek o ustanowienie doradcy podatkowego. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 244 § 1, art. 245 § 1, § 2 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). 2. Przebieg postępowania przed WSA w Kielcach: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji podał, że Skarżąca wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika doradcy podatkowego w osobie G. G. W złożonym wniosku wskazała, że pozostaje w gospodarstwie domowym z mężem i dwiema córkami w wieku 6 i 12 lat. Skarżąca jako uzyskiwane dochody wykazała wynagrodzenie ze stosunku pracy podjętej w grudniu 2009 r. w wysokości 1400 zł miesięcznie. Nie wykazała majątku, ani oszczędności. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy Skarżąca wskazała, że mąż prowadził przedsiębiorstwo transportowe, zaś obecnie prowadzona jest egzekucja, którą objęto środki trwałe – samochody, naczepy, rachunki bankowe oraz należności u klientów. Z uwagi na niemożność odzyskania należności zlikwidował prowadzoną działalność i pozostaje bezrobotny. Aktualnie wraz z rodziną mieszka w domu teściów, którzy pokrywają koszty utrzymania domu – media, podatki. 2.2. Wykonując zarządzenie Referendarza sądowego WSA w Kielcach Skarżąca w piśmie z dnia 31 maja 2010 r. przedłożyła: (a) kserokopie zeznań o wysokości osiągniętych dochodów zarówno w roku podatkowym 2008, jak i 2009 (PIT-36), złożonych wspólnie z małżonkiem, (b) kserokopię zaświadczenia z Urzędu Pracy w Kielcach z dnia 6 maja 2010 r. potwierdzającego, że mąż Skarżącej jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna od dnia 6 maja 2010 r. i pobiera zasiłek dla bezrobotnych od dnia 14 maja 2010 r. do dnia 13 maja 2011 r., (c) kserokopię zaświadczenia z dnia 6 maja 2010 r. o zatrudnieniu i zarobkach Skarżącej, wystawionego przez PPUH "R. s.j. w P. ul. C. [...] – właściciel M. K. – gdzie Skarżąca jest zatrudniona od dnia 1 grudnia 2009 r. z wynagrodzeniem 984,15 zł netto miesięcznie oraz (d) kserokopię decyzji z dnia 2 lutego 2010 r. o wykreśleniu wpisu do ewidencji działalności gospodarczej. Ponadto, Skarżąca oświadczyła, że rodzice nie udostępnili jej dokumentów potwierdzających własność ich budynku, kopii zeznań podatkowych oraz, że nie wie jaką kwotę miesięcznie rodzice przeznaczają na utrzymanie domu i prowadzenie gospodarstwa domowego. 2.3. Postanowieniem z dnia 7 czerwca 2010 r. Referendarz sądowy WSA w Kielcach zwolnił Skarżącą od uiszczenia wpisu od skargi z dnia 17 marca 2010 r. powyżej kwoty 500 zł, natomiast oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w pozostałym zakresie oraz oddalił wniosek o ustanowienia doradcy podatkowego. 2.4. Od w.w. orzeczenia Referendarza sądowego WSA w Kielcach Skarżąca wniosła sprzeciw, podtrzymując wniosek w przedmiocie zwolnienia od kosztów oraz ustanowienie pełnomocnika. Skarżąca podniosła, że nie ma znaczenia dla oceny jej sytuacji majątkowej, wysokość kosztów związanych z zamieszkaniem jej rodziny, wobec faktu ponoszenia ich przez teściów. Podniosła, że możliwość podjęcia pracy nawet dorywczej przez męża może mieć ewentualnie miejsce w przyszłości. Nie zgodziła się z zawartą w postanowieniu Referendarza sądowego WSA w Kielcach argumentacją dotyczącą odmowy przyznania pełnomocnika z urzędu. 2.5. Odpowiadając na wezwanie Sądu pierwszej instancji, Skarżąca w piśmie z dnia 1 lipca 2010 r. wyjaśniła, że mąż jest właścicielem ciągnika siodłowego marki Renault Premium 400, dwóch naczep, samochodu osobowego Renault Laguna, który po wypadku nie nadaje się do naprawy. Ponadto wskazała, że wymienione pojazdy są zajęte przez Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w K. i z tego powodu nie przedstawiają wartości zbywczej. 3. Postanowienie Sądu pierwszej instancji: 3.1. WSA w Kielcach w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia stwierdził, że analiza stanu majątkowego Skarżącej wykazana we wniosku pozwala na jego uwzględnienie w zakresie częściowym. W ocenie Sądu pierwszej instancji Skarżąca nie wykazała, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z treści oświadczenia wynikało, że Skarżąca wspólnie z mężem uzyskuje stały dochód, na który składa się kwota 1.400 zł brutto - wynagrodzenie zatrudnionej w Przedsiębiorstwie Produkcyjno Usługowym "R." oraz zasiłek dla bezrobotnych męża, przyznany na okres jednego roku poczynając od 14 maja 2010 r., w wysokości 717 zł miesięcznie w okresie pierwszych trzech miesięcy posiadania prawa do zasiłku oraz 563 zł miesięcznie w okresie kolejnych miesięcy posiadania prawa do zasiłku (art. 72 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy). Na utrzymaniu mają dwoje dzieci w wieku 12 i 6 lat. Koszty związane z zamieszkaniem oraz opłat bytowych takich woda, światło, gaz w zastępstwie Skarżącej i jej rodziny, ponoszą teściowie. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest w pierwszej kolejności od możliwości płatniczych i sytuacji majątkowej wnioskodawcy i osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe. Strona będąca osoba fizyczną winna ponosić koszty, jeżeli posiada jakiekolwiek środki majątkowe, zwłaszcza stały dochód. Zatem Skarżącą, osiągającą z mężem stałe dochody z umowy o pracę oraz zasiłku dla bezrobotnych, trudno było uznać - w ocenie Sądu pierwszej instancji - za osobę na tyle ubogą, by zachodziła konieczność przyznania prawa pomocy całkowitej. 3.2. Ponadto, WSA w Kielcach podniósł, że mąż Skarżącej jest w wieku aktywności zawodowej, a nie ma danych świadczących by zachodziła po jego stronie niemożność podjęcia pracy zarobkowej z uwagi na stan zdrowia, sytuację rodzinną. Oceniając zasadność wniosku, sąd bierze pod uwagę nie tylko wysokość dochodów strony i jej rodziny ale także stan majątkowy oraz możliwości zarobkowe. Dopiero, gdy strona nie jest w stanie wykorzystując w pełni możliwości zarobkowania oraz ograniczając wydatki na niezbędne koszty utrzymania ponieść kosztów postępowania, winna być udzielona pomoc w postaci zwolnienia (na poparcie tego poglądu Sąd pierwszej instancji powoła postanowienie NSA z dnia 30 września 2005 r. sygn. akt II FZ 554/05, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). 3.3. Sąd pierwszej instancji nie znalazł też przesłanek do uwzględnienia wniosku w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, co stosownie do żądania Skarżącej wiązałoby się z przyznaniem prawa pomocy w całkowitym zakresie. Taki rodzaj zwolnienia ma charakter wyjątkowy i powinien być stosowany w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Całokształt sytuacji finansowej Skarżącej oceniany przez pryzmat przesłanek uzasadniających przyznanie oczekiwanej pomocy prawnej w zakresie całkowitym nie uzasadniał, zdaniem WSA w Kielcach, uwzględnienia wniosku. Dodatkowo Sąd pierwszej instancji wskazał, że mąż Skarżącej korzystał na etapie postępowania przed organem podatkowym pierwszej instancji, tj. w 2009 r., z pomocy doradcy podatkowego, a sytuacji dochodowej małżonków w tym czasie, co wynika z kserokopii zeznań o wysokości osiągniętych dochodów w roku podatkowym 2008, jak i 2009 (PIT-36) złożonych wspólnie z mężem, nie można uznać za bardziej korzystną. 4. Stanowisko Skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Kielcach Skarżąca zarzuciła, że jest ono niesprawiedliwe, niesłuszne i niezgodne z prawem. 4.2. Uzasadniając zażalenie Skarżąca stwierdziła, że Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo zrozumiał pojęcia pomocy w zakresie częściowym i całkowitym. W ocenie Skarżącej, również pomoc w zakresie częściowym może według prawa obejmować przyznanie pełnomocnika. Pomoc ta natomiast zależna jest wyłącznie od aktualnej sytuacji finansowej i możliwości płatniczych. Ponadto, Skarżąca stwierdziła, że wniesienie skarg w innych sprawach ma znaczenie dla kwestii przyznania prawa pomocy, gdyż równocześnie muszą z mężem pokryć wpis w kilku sprawach i w tej samej licznie spraw musieliby opłacić pełnomocników, na których ich nie stać. Koszt pełnomocnika to kwota zwykle wyższa niż kwoty opłat sądowych. W ocenie Skarżącej, skoro Sąd pierwszej instancji uznał, że nie stać jej na pełne pokrycie kosztów sądowych, to tym samym uznał, że nie stać jej i na pełnomocnika. Reasumując, Skarżąca stwierdziła, że "prawo do pełnomocnika, którego koszt jest pokrywany przez Państwo, stanowi (...) ważny element dostępu do sądu. Jeżeli to prawo będzie reglamentowane wg kryteriów, które nie są jasne i oczywiste dla wszystkich, to prawo do sądu stanie się fikcją, niczym innym". 4.3. Opierając się na w.w. argumentacji, Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w części odmawiającej przyznanie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Kielcach. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie Skarżącej, mimo bezzasadności niektórych argumentów podniesionych w jego uzasadnieniu, ma usprawiedliwione podstawy, dlatego podlega uwzględnieniu. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. podobnie postanowienia NSA: z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10, z dnia 27 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 255/10, z dnia 13 lipca 2010 r., sygn. akt II FZ 307/10, publik. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Zgodnie z § 1 w.w. przepisu p.p.s.a., ciężar dowodu spoczywa na osobie fizycznej, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użytych w tym przepisie słów "...gdy wykaże..." wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek, w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie Skarżąca należycie wypełniła ciążący na niej obowiązek prawny poprzez przedłożenie na wezwanie Referendarza sądowego WSA w Kielcach stosowanych dokumentów źródłowych (wymienionych w punkcie 2.2. niniejszego uzasadnienia). Oceniając, czy podmiot wnoszący o przyznanie prawa pomocy wypełnił ciążący na nim z mocy art. 246 p.p.s.a. obowiązek, sądy administracyjne powinny badać przedłożone dokumenty źródłowe, o których mowa w art. 255 p.p.s.a., pod kątem aktualnej sytuacji finansowej wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 13 lipca 2010 r., sygn. akt II FZ 307/10, op. cit.). Analiza przedłożonych przez Skarżącą dokumentów źródłowych (k. 17-32 akt WSA w Kielcach) prowadzi do wniosku, że sytuacja finansowa Skarżącej uzasadniała przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. 5.3. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że bezzasadnie wezwaniem z dnia 7 maja 2010 r. Sąd pierwszej instancji zobowiązał Skarżącą do przedłożenia: (a) dokumentów (np. aktu notarialnego) na okoliczność potwierdzenia kto jest właścicielem nieruchomości, co do której Skarżąca oświadczyła, że należy do jej teściów (patrz: wniosek o przyznanie prawa pomocy – k. 10 akt WSA w Kielcach), (b) odpisu/kserokopii zeznań podatkowych teściów za 2008 i 2009 r. oraz (c) świadczenia na okoliczność, jaką kwotę teściowie przeznaczają na wydatki związane z utrzymaniem mieszkania, gdzie Skarżąca zamieszkuje wraz z mężem i dwiema córkami. Powyższe dokumenty w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie były potrzebne do zrekonstruowania przez Sąd pierwszej instancji sytuacji materialnej Skarżącej, jej męża i córek. Przedmiotowo bowiem dotyczą one sytuacji majątkowej teściów Skarżącej, którzy nie są stroną niniejszego postępowania wpadkowego z zakresu prawa pomocy. Na podstawie art. 255 p.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny może wezwać do przedłożenia dokumentów dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony wnoszącej o przyznanie prawa pomocy. Przepis ten wyznacza więc granicę podmiotową swojego zastosowania – nie może być podstawą do wezwania o przedłożenie dokumentów źródłowych nie związanych z osobą wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie WSA w Kielcach w.w. granicę podmiotową przekroczył, gdyż w wypadku przedłożenia w.w. dokumentów, obrazowałby one sytuacją majątkową osób, które nie są stronami postępowania (wnioskodawcą w zakresie prawa pomocy). Tym samym Sąd pierwszej instancji przekroczył swoje kompetencje określone przez art. 255 p.p.s.a. 5.4. Konsekwencją powyższych rozważań jest konstatacja, że przedłożone przez Skarżącą dokumenty źródłowe są wystarczające do oceny jej sytuacji majątkowej. Zasadnie Skarżąca w zażaleniu podnosi, że rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji jest dotknięte wadą niespójności. Doświadczenie życiowe wskazuje na to, że koszt profesjonalnego pełnomocnika przekracza znacznie kwotę 100 zł, na którą Sąd pierwszej instancji ocenił możliwości partycypacji Skarżącej w kosztach sądowych. Skora zatem zasadnie WSA w Kielcach uznał, że miesięczny dochód w kwota 2.117 zł, który ma służyć zaspokojeniu potrzeb życiowych czterech osób, w tym dwójki niepełnoletnich dzieci, uzasadnia znaczne zwolnienie od uiszczenia wpisu od skargi (z kwoty 3.565 zł do kwoty 100 zł), to konsekwentnie Sąd pierwszej instancji powinien był ocenić, że sytuacja majątkowa Skarżącej nie pozwala na poniesienie kosztów związanych z nabyciem usług profesjonalnego pełnomocnika. Taka ocena byłaby zgodna z doświadczeniem życiowym. Tym samym odmienna ocena, będąca podstawą zaskarżonego postanowienia WSA w Kielcach, przesądza o jego wadliwości i konieczności uchylenia w części odmawiającej przyznania profesjonalnego pełnomocnika (doradcy podatkowego). 5.5. Bezzasadnie w zażaleniu Skarżąca zarzuca WSA w Kielcach przyjęcie błędnego rozumienia pojęć "prawo pomocy w zakresie częściowym" i "prawo pomocy w zakresie całkowitym". Definicje legalne tych pojęć są zawarte w art. 245 § 2 p.p.s.a. Kierując się treścią w.w. przepisu prawidłowo Sąd pierwszej instancji przyjął, że prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia fachowego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym zakresie rozumowanie Sądu pierwszej instancji jest całkowicie prawidłowe. Jedyną wadą zaskarżonego postanowienia, przesądzającą o konieczności jego uchylenia, jest błędna ocena sytuacji majątkowej Skarżącej i jej rodziny, która uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym obok częściowego zwolnienia od opłaty sądowej w postaci wpisu od skargi także ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Taka konstrukcja "podwójnego" prawa pomocy w zakresie częściowym jest zgodna z treścią art. 243 p.p.s.a., który ustanawia dla sądów administracyjnych kompetencję do przyznawania prawa pomocy, oraz art. 244 p.p.s.a., która określa składniki tego prawa. Tym samym jej zastosowanie leży w zakresie dyskrecjonalności sądu, którą wyznaczają przepisy prawa. 5.6. W myśl art. 194 § 3 p.p.s.a., zażalenie powinno czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pisma w postępowaniu sądowym oraz zawierać wskazanie zaskarżonego postanowienia i wniosek o jego zmianę lub uchylenie, jak również zwięzłe uzasadnienie zażalenia. Zgodnie z art. 197 § 2 p.p.s.a., do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej. Uwzględniając specyfikę środka odwoławczego jakim jest zażalenie oraz postępowania, które inicjuje, należy stwierdzić, że wykluczona jest możliwość odpowiedniego stosowania art. 174 i 176 p.p.s.a. Przemawia za tym systemowe odczytanie art. 197 § 2 i art. 194 § 4 p.p.s.a. Ten ostatni przepis określa wyczerpująco wymogi formalne stawiane przez przepisy prawa środkowi odwoławczemu określonemu w p.p.s.a. jako zażalenie. Tym samym nie ma potrzeby do sięgania po dyspozycję norm zapisanych w art. 174 i 176 p.p.s.a. W związku z tym, skoro nie ma obowiązku przytaczania podstaw zażalenia, nie może też obowiązywać zasada związania granicami środka odwoławczego, wynikająca z art. 183 § 1 p.p.s.a. (por. B. Gruszczyński, w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, op. cit., Warszawa 2009, s. 590). Tym samym brak związania granicami zażalenia oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjnego nie jest związany ani podstawami w.w. środka odwoławczego, ani zgłoszonymi w nim wnioskami. 5.7. W związku z powyższym w rozpoznawanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny, oceniając sytuację majątkową Skarżącej i stwierdzając zasadność ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika – doradcy podatkowego, uznał za zbyteczne przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Kielcach, lecz na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.