I FZ 69/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Ryszard Pęk (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. s.c. w T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 lutego 2017 r., sygn. akt I SA/Kr 406/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej w sprawie ze skarg W. s.c. w T. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 31 grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za czerwiec, lipiec i sierpień 2012 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z 14 lutego 2017 r., sygn. akt I SA/Kr 406/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek W. s.c. w T. (dalej zwana "skarżącą spółką") o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi skarżącej spółki na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z 31 grudnia 2014 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług za czerwiec, lipiec, sierpień 2012 r. 2. Sąd I instancji, przedstawiając stan faktyczny sprawy wskazał, że z wraz ze skargą kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 5 kwietnia 2016 r. oddalającego skargi na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 31 grudnia 2014 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za czerwiec, lipiec i sierpień 2012 r., skarżąca spółka złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z 19 października 2016 r. oddalił powyższy wniosek. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 20 grudnia 2016 r. (sygn. akt I FZ 386/16) uchylił postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 19 października 2016 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez ten sąd. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd I instancji uchylił się od dokonania kompleksowej oceny przedstawionych przez stronę danych o jej sytuacji majątkowej. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że skarżąca spółka po raz drugi ubiegała się o zwolnienie od kosztów sadowych. Na etapie skarg do sądu I instancji wnioski jej w tym zakresie nie zostały uwzględnione (postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 17 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Kr 406/15-408/15) a zażalenia od tych orzeczeń zostały oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniami z 2 lutego 2016 r., sygn. I FZ 7/16-9/16). Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że ponieważ skarżąca spółka kolejny raz wnioskowała o przyznanie prawa pomocy, sąd I instancji powinien ocenić, czy doszło do zmiany okoliczności rzutujących na jej sytuację materialną. 3. Sąd I instancji, ponownie rozpoznając wniosek skarżącej spółki o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, przyjął, że ponieważ w sprawie stroną postępowania sądowoadministracyjnego jest spółka cywilna, to w takiej sytuacji ocena, czy przyznanie prawa pomocy jest uzasadnione, musi dotyczyć też majątkowych i finansowych możliwości każdego z jej wspólników. Wynika to bowiem bezpośrednio z osobistej odpowiedzialności wspólników spółki cywilnej opartej na zasadach solidarności. Ponadto sąd I instancji podzielił stanowisko zaprezentowane w postanowieniu z 2 lutego 2016 r., sygn. akt I FZ 7/16, które wyrażono w rozpoznawanej sprawie (sygn. akt I SA/Kr 406/15), że rozdzielność majątkowa nie zwalniała żony wspólnika spółki cywilnej z obowiązku pomocy finansowej dla niego. Podkreślił, że prawa pomocy nie można przyznać jednemu z małżonków, jeśli okazałoby się, że dochody drugiego pozwalają na pokrycie kosztów postępowania, zwłaszcza w sytuacji kiedy faktycznie prowadzą razem wspólne gospodarstwo domowe – jak to ma miejsce w rozpatrywanym przypadku. W dalszych rozważaniach sąd I instancji zwrócił uwagę na to, że w porównaniu ze stanem faktycznym ustalonym w postanowieniu z 17 lipca 2015 r. dochody wspólników skarżącej spółki uległy zmniejszeniu. Nawet jednak przy tych okolicznościach nie można było pominąć braku wiedzy o stanie majątkowym ich małżonek. Według sądu I instancji, w rozpatrywanym przypadku, zgodnie z prezentowanym dorobkiem orzeczniczym sądów administracyjnych informacje na temat kondycji finansowej żon wnioskodawców były potrzebne do rzetelnej analizy zdolności płatniczych skarżącej spółki i wspólników i dopiero stwierdzenie, że nie dysponują one środkami finansowymi, którymi mogłyby wesprzeć mężów mogłoby być podstawą przyjęcia pozytywnego dla strony orzeczenia. W przeciwnym razie rozstrzygnięcie musi mieć tylko treść sentencji. Sąd I instancji ponadto wskazał, że na przestrzeni około roku wspólnicy skarżącej spółki wyzbyli się majątku nieruchomego tj. domu o pow. 130 m2, udziału w wysokości 1/6 część w domku letniskowym o pow. 20 m2 (w przypadku J. L.) oraz domu w zabudowie szeregowej o pow. 101 m2 (w przypadku P. S.), jak również ruchomego w postaci udziałów w ½ części własności samochodu Citroen Berlingo o wartości 35.000 zł, co zwykle wiąże się z przysporzeniem w sensie finansowym. Status skarżącej spółki będącej w zawieszeniu, jak i ujemne saldo jej konta nie przesądzały o jej zwolnieniu od kosztów sądowych, które na obecnym etapie wynoszą tylko połowę kwoty 1.538 zł, którą skarżąca spółka zdołała uiścić, mimo wcześniejszego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. W podsumowaniu sąd I instancji przyjął, że skarżąca spółka i jej wspólnicy nie wykazali braku zdolności płatniczych uzasadniających przyznanie prawa pomocy. 4. W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącej spółki, wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia przez przyznanie skarżącej spółce prawa pomocy polegającego na zwolnieniu od kosztów sądowych w całości, w tym opłaty sądowej od skargi kasacyjnej a w razie nieprzychylenia się do zmiany zaskarżonego postanowienia o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucił sądowi I instancji naruszenie przepisów postępowania, tj.: - art. 243 § 1 w związku z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2016r., poz. 718 dalej zwanej "ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi") przez błędne dokonanie oceny sytuacji materialnej skarżących, w tym nieuwzględnienie zawieszenia działalności gospodarczej przez strony skarżącej i w konsekwencji oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od obowiązku uiszczenia opłaty sądowej od skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, podczas gdy zebrany materiał dowodowy m.in. oświadczenia majątkowe nie dają podstaw do przyjęcia takiego ustalenia; - art. 246 § 2 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi polegające na uznaniu, że skarżąca spółka nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, podczas gdy z materiału dowodowego zebranego w niniejszej sprawie wynika, że skarżąca spółka nie zdoła ponieść kosztów m.in. związanych z uiszczeniem opłaty sądowej od skargi kasacyjnej, - błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że fakt pozostawania w związku małżeńskim przez skarżących, pomimo istnienia rozdzielności majątkowej małżeńskiej, daje podstawę do uznania, że skarżąca spółka posiada wystarczające środki na poniesienie kosztów postępowania, w sytuacji gdy współmałżonkowie skarżących nie uczestniczą w zarządzaniu spółką ani nie partycypują w jakichkolwiek operacjach finansowych związanych z jej działalnością. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. 5.2. Kwestia zwolnienia skarżącej spółki od kosztów postępowania była już przedmiotem oceny sądów administracyjnych obu instancji. Pierwszy wniosek skarżącej spółki został oddalony postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 17 lipca 2015 r. a postanowienie to stało się prawomocne na skutek oddalenia zażalenia przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 2 lutego 2016 r., sygn. akt I FZ 7/16. Przypomnieć należy, że uzasadnieniu powyższego postanowienia Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że skarżąca spółka nie wypełniła wezwania wystosowanego do niej w trybie art. 255 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, gdyż nie przedstawiła źródła i wysokości dochodów żon wspólników skarżącej spółki. Zaznaczył także, że skoro we wniosku każdy ze wspólników wskazał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, to nieudzielenie informacji dotyczących ich stanu majątkowego miało wpływ na ocenę twierdzeń strony, co do niemożliwości poniesienia kosztów sądowych. 5.3. Wyrażona wyżej ocena i zapatrywanie prawne zachowały nadal aktualność przy rozpoznawaniu ponownego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, złożonego w skardze kasacyjnej. Uwzględnienie ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy byłoby zasadne, gdyby skarżąca spółka skutecznie wykazała, że jej sytuacja finansowa na tyle się pogorszyła, że zasługuje na dofinansowanie z Budżetu Państwa przez zwolnienie od kosztów sądowych. Ocena zaistnienia takiej zmiany jest zazwyczaj możliwa tylko przy czynnym udziale strony i wykazania przez nią, zarówno za pomocą dokumentów jak i oświadczeń, że okoliczności, na podstawie których orzekał sąd w poprzednim postępowaniu w sprawie prawa pomocy. W przypadku spraw dotyczących prawa pomocy, zmiany powyższych okoliczności muszą skutkować pogorszeniem sytuacji materialnej wnioskodawcy, uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. Istotne pozostaje także to, że zmiana okoliczności w postępowaniu w sprawie przyznania prawa pomocy powinna dotyczyć stanu majątkowego skarżącej spółki i jej wspólników oraz, z uwagi na pogląd już wyrażony w tej sprawie, sytuacji majątkowej małżonek wspólników, z którymi pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym. 5.4. Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdza, że sąd I instancji nie popełnił błędu przyjmując, że skarżąca spółka oraz jej wspólnicy nie wykazali przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Wprawdzie, jak wynikało z ustaleń przyjętych przez sąd I instancji, dochody wspólników skarżącej spółki w porównaniu ze stanem faktycznym ustalonym przez w postanowieniu z 17 lipca 2015 r. uległy zmniejszeniu, to jednak nie w takiej skali, aby przyjąć, że należałoby przyznać skarżącej spółce prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Podkreślenia bowiem wymagało to, że obecnie wysokość wymaganego wpisu od skargi kasacyjnej wynosi 769 zł, tj. połowę wpisu od skargi, a każdy ze wspólników jest zobowiązany solidarnie do jego zapłaty. Przy podziale tej kwoty na dwa (dwóch wspólników) realne obciążenie wynosi kwotę 384,50 zł i nie sposób w tej sytuacji przyjąć, że przy uwzględnieniu ustalonych przez sąd I instancji okoliczności, wspólnicy spółki nie są w stanie ponieść tej kwoty. Nie ulega bowiem wątpliwości, że jedynie niebudzące wątpliwości wykazanie przesłanek przyznania prawa pomocy, czyli braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania powoduje, że zasadne staje się przerzucanie kosztów postępowania ma Skarb Państwa i przyznanie prawa pomocy. Uregulowana w art. 243 – art. 263 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, a jej celem jest umożliwienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 Konstytucji RP. W związku z tym, że przyznanie prawa pomocy pokrywane jest ze środków budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnie trudną sytuacją majątkową skarżącego. Chodzi bowiem o taką sytuację, gdy wnioskodawca z przyczyn losowych rzeczywiście nie posiada żadnych lub dostatecznych środków na opłacenie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a tym samym nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W pierwszej kolejności wnioskodawca winien sam podjąć próbę zabezpieczenia stosownych środków, czyli właściwie zaplanować wydatki i poczynić oszczędności do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. 5.5. Na powyższą ocenę nie miał wpływu podnoszony przez skarżącą spółkę w zażaleniu argument, że w związku z zawieszeniem działalności gospodarczej nie osiąga zysków, gdyż nie przesądza to samo przez się, że przysługuje jej prawo pomocy. Odnotować bowiem trzeba, że sąd I instancji badając sytuację finansową skarżącej spółki, zwrócił uwagę na wyzbycie się przez wspólników spółki majątku ruchomego. Nie sposób uznać, że są okoliczności uzasadniające przyznanie prawa pomocy. 6.7. Z podanych wyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny, nie znajdując podstaw do uwzględnienia zażalenia, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowił jak w sentencji.