I OSK 3314/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Sikorska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia del. WSA Tomasz Świstak Protokolant asystent sędziego Michał Zawadzki po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletniej K.P. - reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 maja 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1658/14 w sprawie ze skargi małoletniej K.P. - reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 maja 2015r., sygn. akt II SA/Wa 1658/14, po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletniej K.P. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, oddalił skargę. W uzasadnieniu wyroku wskazał, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ww. decyzją z dnia [...] lipca 2014 r., po rozpatrzeniu wniosku K.P. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J.P. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] maja 2014 r., znak: [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ stwierdził, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego osobie zmarłej, w związku z tym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Odmawiając przyznania tego świadczenia stwierdzono, że A.P., zmarła matka dziecka, nie była osobą ubezpieczoną w rozumieniu art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ponieważ nie zostało udowodnione, że kiedykolwiek podlegała ubezpieczeniu społecznemu, ubezpieczeniu emerytalnemu lub rentowemu, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z dokumentacji zgromadzonej w aktach wynika, że matka małoletniej pobierała rentę socjalną przyznaną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz. U. z 2013 r., poz. 982 ze zm.). Ustawa ta nie przewiduje prawa do renty rodzinnej dla członków rodziny pozostałych po zmarłym, a przedmiotowe uregulowanie ustawowe nie może stanowić szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jednocześnie wskazał, że choć sytuacja materialna, w jakiej znajduje się małoletnie dziecko, jest trudna, to świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję K.P. reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego – J.P. zarzuciła, że decyzja jest krzywdząca. Podniosła, że jej matka od urodzenia była osobą niepełnosprawną, niezdolną do wykonywania jakiejkolwiek pracy, a po uzyskaniu przez nią pełnoletności przyznano jej rentę socjalną. Podała, że obecnie jest w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Jej ojciec z uwagi na stan zdrowia nie jest wstanie podjąć jakiejkolwiek pracy w związku z czym korzysta z pomocy opieki społecznej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę podał, że materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich wymienionych w nim przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem zobowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie powyższych przesłanek przez zmarłą matkę dziecka. Wskazał, że powołany przepis wprowadza szczególną regulację pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, lecz pozostawia przyznanie świadczenia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Decyzja uznaniowa nie jest jednak dowolna. Ograniczona jest rygorami wymienionymi w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Jednym z niezbędnych warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wymóg, aby wnioskodawca, w tym przypadku matka dziecka, był osobą ubezpieczoną. W sytuacji ubiegania się o rentę rodzinną w drodze wyjątku, spełnienie tego warunku odnoszone jest bowiem do osoby zmarłej. Analiza akt sprawy zdaniem Sądu Wojewódzkiego nie pozostawia wątpliwości, że A.P. nigdy nie podlegała ubezpieczeniom emerytalno – rentowym w ZUS. W świetle powyższego matka dziecka nie mogła zostać uznana za osobę ubezpieczoną w rozumieniu art. 4 pkt 13 tej ustawy. To powoduje, że nie była ona adresatem normy prawnej określonej przepisem art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a mając na względzie pochodny charakter wnioskowanego świadczenia, adresatami powyższej normy nie są również pozostali po niej członkowie rodziny. Niespełnienie przez zmarłą wymogu bycia osobą ubezpieczoną wyłącza możliwość przyznania jej dziecku jakiegokolwiek świadczenia w drodze wyjątku, w tym renty rodzinnej. Okoliczność ta przesądza o treści rozstrzygnięcia bez potrzeby odnoszenia się do pozostałych warunków wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W ocenie Sądu pierwszej instancji, zaskarżona decyzja odmawiająca przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest zgodna z prawem. W tej sytuacji Sąd ten, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: P.p.s.a., oddalił skargę. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła K.P. reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego J.P. Wyrok zaskarżyła w całości, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, tj.: - art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, co skutkowało oddaleniem skargi oraz naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75 § 1 K.p.a. oraz art. 80 K.p.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy nie został w sposób wyczerpujący zebrany i rozpatrzony cały materiał dowodowy. Powołując się na powyższe, wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że niedostatecznie wyjaśniono przesłankę dotyczącą ubezpieczenia zmarłej A.P., tj. przyjęto, że A.P. nie była osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS i z tej przyczyny córce zmarłej odmówiono przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podniesiono, że w dokumentacji zgromadzonej w sprawie znajduje się decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Wałbrzychu z dnia [...] października 2003 r., znak [...], z której wynika, że zmarła A.P. miała przyznaną rentę socjalną. Ponadto w aktach sprawy znajduje się wydruk komputerowy, gdzie przy dacie 2003-10-01 oraz dacie 2011-11-01 widnieje napis emeryt lub rencista. Podniesiono, że w związku z niedostatecznym wyjaśnieniem stanu faktycznego trudno stwierdzić, czy zmarła A.P. była osobą ubezpieczoną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art. 176 p.p.s.a., skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. W niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie oparł skargę kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych wskazanych w art. 174 P.p.s.a., w związku z czym w pierwszej kolejności wymagają oceny zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania, gdyż zarzut dotyczący naruszenia prawa materialnego może podlegać ocenie dopiero wówczas, gdy stan faktyczny przyjęty za podstawę zaskarżonego wyroku nie nasuwa zastrzeżeń. Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisu art. 3 § 1 P.p.s.a. wyjaśnić należy, że zarzut ten jest niezasadny. Przede wszystkim przywołany przepis, stanowiąc, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, jest przepisem o charakterze ustrojowym. Jego treść wyjaśnia funkcje pełnione przez sądy administracyjne. Nie jest to przepis, który regulowałby postępowanie przed sądem administracyjnym. Wskazuje on na cele działania sądów administracyjnych oraz zakres ich kognicji. Żadna z jednostek redakcyjnych powołanego art. 3 nie odnosi się, przynajmniej wprost, do obowiązku sądu administracyjnego w zakresie sposobu procedowania przed tym sądem. Z tej przyczyny przepis ten nie mieści się w zakresie podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. Naruszenie omawianego przepisu można byłoby zarzucić, gdyby Sąd nie dokonał kontroli zaskarżonej decyzji. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonał oceny legalności zaskarżonej decyzji, czemu dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, szczegółowo i przekonująco przedstawiając motywy zajętego stanowiska, odwołując się przy tym do wskazanego w ustawie kryterium zgodności działań administracji publicznej z prawem. Natomiast sam fakt, że ocena decyzji dokonana przez Sąd pierwszej instancji jest odmienna od tej, jakiej oczekiwałaby skarżąca kasacyjnie, nie może stanowić o naruszeniu art. 3 § 1 P.p.s.a. Reasumując stwierdzić należy, że zakres właściwości sądów administracyjnych nie został naruszony zaskarżonym wyrokiem. Sąd pierwszej instancji dokonał bowiem kontroli zaskarżonego aktu i prawidłowo zastosował art. 151 P.p.s.a. Za nietrafny także uznać należało podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75 § 1 K.p.a. oraz art. 80 K.p.a. Wbrew bowiem odmiennemu w tym względzie stanowisku skarżącej kasacyjnie, materiał dowodowy sprawy został zebrany w sposób wyczerpujący i oceniony w sposób wszechstronny. Z prawidłowych i niekwestionowanych ustaleń poczynionych w sprawie wynika, że matka małoletniej K.P. – A.P. pobierała rentę socjalną przyznaną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (j.t.: Dz. U. z 2013 r. poz. 982 ze zm.). Dokument, na który zawraca uwagę w skardze kasacyjnej jej autor, podnosząc zarzut zaakceptowania przez Sąd pierwszej instancji, z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a., uchybienia przez organ przepisom art. 7, art. 75 § 1 K.p.a. oraz art. 80 K.p.a., jest właśnie decyzją administracyjną znak: 15/SOC/8202679, którą przyznano matce małoletniej K.P. rentę socjalną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (j.t.: Dz. U. z 2013 r. poz. 982 ze zm.) od dnia 01.10.2003 r. Zauważyć należy, że renta socjalna ma charakter świadczenia zabezpieczającego, a jej celem jest kompensowanie braku możliwości nabycia uprawnień do świadczeń z systemu ubezpieczenia społecznego ze względu na to, że całkowita niezdolność do pracy powstała przed wejściem na rynek pracy. (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 21.01.2015 r. sygn. akt III AUa 530/14, LEX nr 1663078). "Renta socjalna jest świadczeniem mającym szczególny charakter. Analiza pozytywnych przesłanek nabycia prawa do tego świadczenia (art. 2 i art. 4 ustawy z 2003 r. o rencie socjalnej), wśród których brak jest przecież wymogu posiadania jakiegokolwiek stażu ubezpieczeniowego, wskazuje jednoznacznie, iż jest ono przyznawane osobom, które ze względu na stan zdrowia powodujący całkowitą niezdolność do pracy powstałą wskutek naruszenia sprawności organizmu powstałego przed wejściem na rynek pracy, nie miały możliwości "wypracowania" stażu ubezpieczeniowego, który dawałby im podstawę do skutecznego ubiegania się przynajmniej o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Renta socjalna stanowi więc świadczenie o charakterze zabezpieczającym, kompensującym brak możliwości uzyskania uprawnień do świadczeń z sytemu ubezpieczeń społecznych, a jej celem jest zapewnienie osobie spełniającej ustawowe warunki do przyznania tego świadczenia środków finansowych niezbędnych do życia." (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 09.01.2015 r., sygn. akt III AUa 372/14, LEX nr 1663072). Decyzja, na którą zwrócono uwagę w skardze kasacyjnej, stanowiła podstawę ustalenia, że matce małoletniej przysługiwało prawo do renty socjalnej. Z powyższego faktu w żaden sposób nie można jednak wywieść, że zostały w sprawie spełnione przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z owym przepisem prawa, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych za ubezpieczonego uznać należy każdego (z wyjątkiem osób podlegających ubezpieczeniu rolniczemu), kto kiedykolwiek był ubezpieczony. Świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenie to przyznaje Prezes ZUS, działając w ramach uznania administracyjnego, o ile spełnione są przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 owej ustawy. W sytuacji bowiem niespełnienia choćby jednej z przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy i emeryturach i rentach z FUS, nie jest możliwe przyznanie świadczenia przewidzianego ww. przepisem prawa. Mając na względzie okoliczności faktyczne sprawy prawidłowo Sąd pierwszej instancji wskazał, że matka małoletniej K.P. – A.P. nie była osobą ubezpieczoną w rozumieniu art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie z owym przepisem prawa, ubezpieczony w rozumieniu ww. ustawy, to osoba podlegająca ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osoba, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników. Nie zostało w sprawie udowodnione, że matka małoletniej K.P. kiedykolwiek podlegała ubezpieczeniu społecznemu, ubezpieczeniu emerytalnemu lub rentowemu, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prawidłowo też Sąd ten podkreślił, że z dokumentacji zgromadzonej w aktach wynika, że zmarła matka małoletniej K.P. pobierała rentę socjalną przyznaną na podstawie ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej. Ustawa ta nie przewiduje prawa do renty rodzinnej dla członków rodziny pozostałych po zmarłym, a przedmiotowe uregulowanie ustawowe nie może stanowić szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dodać należy, że przepis art. 15 pkt 1 ustawy o rencie socjalnej wymieniający enumeratywnie wszystkie przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, które znajdują odpowiednie zastosowanie w sprawach nieuregulowanych ustawą o rencie socjalnej, nie odsyła do odpowiedniego stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Wynika z tego, że osobie uprawnionej do renty socjalnej, jak i pozostałym po nich członkom rodziny, nie przysługuje świadczenie przewidziane ww. przepisem prawa. Trafnie zauważa w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji, że choć sytuacja materialna, w jakiej znajduje się małoletnie dziecko, jest trudna, to świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione. Skoro zatem matka małoletniej K.P. nie była osobą ubezpieczoną w rozumieniu art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to pozostałemu po niej małoletniemu dziecku nie przysługuje prawo do świadczenia w drodze wyjątku, o jakim mowa w art. 83 ust. 1 tej ustawy. W tej sytuacji za nieusprawiedliwiony uznać należało podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a oddalił skargę kasacyjną. Wniosek o przyznanie pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach pomocy wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu w postępowaniu kasacyjnym, podlega rozpoznaniu przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 P.p.s.a.