II FZ 190/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Andrzej Jagiełło (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J.L. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 16 stycznia 2017 r. sygn. akt I SA/Gl 323/15 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi J.L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 30 grudnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 r. postanawia: oddalić zażalenie II FZ 190/17 Uzasadnienie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 stycznia 2016 roku, sygn. akt I SA/Gl 323/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił J.L. (skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 30 grudnia 2014 roku, w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2007 rok, oddalonej wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, sygn. akt jak wyżej, z dnia 21 czerwca 2016 roku. Ze stanu sprawy przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji wynika, że skarżący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, składając skargę kasacyjną od wyroku, którym oddalono skargę w niniejszej sprawie, kolejny raz zwrócił się o przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 29 czerwca 2015 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zażalenie skarżącego wniesione na to postanowienie Naczelny Sąd Administracyjny oddalił postanowieniem z dnia 18 grudnia 2015 r., sygn. akt II FZ 734/15. Wpis od skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie wynosi 308 zł. Pismem doręczonym w dniu 18 października 2016 r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika skarżącego do usunięcia braku formalnego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez jego podpisanie oraz do uzupełnienia w terminie siedmiu dni zawartych w nim danych poprzez nadesłanie stosownych, a wymienionych w wezwaniu dokumentów potwierdzających stan majątkowy, rodzinny oraz ekonomiczny skarżącego. W terminie zakreślonym wezwaniem usunięto brak formalny wniosku, nie przedłożono jednak żadnych dokumentów źródłowych, mimo że w piśmie skarżącego z dnia 25 października 2016 r. zastrzeżono, iż dokumenty te zostały do pisma załączone. Postanowieniem z dnia 8 listopada 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Na postanowienie to skarżący złożył sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy wskazał, że w niniejszej sprawie wydano już postanowienie w przedmiocie prawa pomocy tj. w dniu 29 czerwca 2015 r. tutejszy Sąd odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zażalenie skarżącego wniesione na to postanowienie Naczelny Sąd Administracyjny oddalił postanowieniem z dnia 18 grudnia 2015 r., sygn. akt II FZ 734/15. Zdaniem Sądu, rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy sprowadzało się do odpowiedzi na pytanie, czy w okresie, jaki upłynął od wydania wspomnianego postanowienia, zaszły zmiany, które uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści, niż to które wtedy zapadło. Sąd wskazał przy tym na art. 164 p.p.s.a. zgodnie z którym postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym wiąże od chwili, w której zostało podpisane wraz z uzasadnieniem, a stosownie do art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Odstąpienie od oceny wyrażonej we wcześniejszym postanowieniu może zatem wchodzić w grę jedynie wtedy, gdy okoliczności stanowiące przesłankę danego rozstrzygnięcia uległy zmianie. Chodzi tu o takie zmiany, które w istotny sposób wpływają na sytuację materialną strony, a w konsekwencji na jej możliwość ponoszenia kosztów postępowania. W ocenie Sądu w sprawie jednak nie doszło do zmiany okoliczności w porównaniu z już rozpoznanym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, które mogłyby doprowadzić do zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych. Sąd podkreślił, że skarżący w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, jak również przy sprzeciwie nie przedstawił wyczerpujących oświadczeń oraz żadnych dokumentów, które pozwoliłyby ocenić jego sytuację majątkową i materialną. Sąd dodał, że uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym uniemożliwiającą przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Skarżący w zażaleniu zaskarżył wskazane powyżej postanowienie w całości. Zarzucił mu naruszenie art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 roku, poz. 718) - dalej p.p.s.a., gdyż mimo zachodzących tam przesłanek nie przyznano skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od ponoszenia wpisu od złożonej skargi kasacyjnej. Zarzucono też naruszenie zasady budowania zaufania strony do Sądu. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia, przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, względnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu zażalenia argumentowano, że z akt sprawy wynika, że skarżący spełnia przesłanki przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz że Sąd nie powinien był skupiać się w rozważaniach na tym, że Skarżący nie przedstawił dodatkowych dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową, rodzinną oraz ekonomiczną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a zatem należało je oddalić. Z ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. wynika, że każdy wnoszący sprawę do Sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, stanowiące przerzucenie kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. postanowienie NSA z dnia 16 października 2012 roku I FZ 291/12 CBOSA). Wbrew twierdzeniom skarżącego, Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu słusznie uznał, że Skarżący nie wykazał okoliczności uzasadniających spełnienie przesłanek przyznania prawa pomocy wymienionych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oraz w sposób dokładny stanowisko to uzasadnił. Art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. stanowi, że osoba fizyczna może domagać się przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast stosownie do § 1 pkt 2 powyższego artykułu przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z kolei w myśl art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązania złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z 31 marca 2005 r., I FZ 63/05, CBOSA) ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do Sądu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04,CBOSA). Jeżeli natomiast strona postępowania nie dopełniła w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, to fakt ten uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 roku, II FZ 126/05 CBOSA). Oznacza to, że jeżeli wnioskodawca nie usunie opisanych powyżej wątpliwości Sądu, to uzasadnione jest oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sytuacja taka miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. Skarżący na wezwanie z dnia 10 października 2016 roku nie nadesłał dodatkowych informacji ani dokumentów dotyczących jego sytuacji majątkowej, ekonomicznej oraz rodzinnej. Słusznie zatem Sąd pierwszej instancji uznał, że Skarżący nie wykazał, jak wymaga tego przepis art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., że spełnione zostały wymienione w tym przepisie przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w tym że sytuacja życiowa skarżącego uległa zmianie od momentu, w którym rozpoznawany był pierwotny wniosek o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w rozpoznawanej sprawie. Podkreślić należy, że w zażaleniu nie podniesiono żadnych nowych okoliczności, które podważałyby zaskarżone rozstrzygnięcie. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 i 1 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.