I GZ 653/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Myślińska po rozpoznaniu w dniu 7 października 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 sierpnia 2015 r., sygn. akt V SA/Wa 1130/15 w zakresie odmowy przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 11 sierpnia 2015 r. odmówił [...] przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, iż podpisał z żoną umowę majątkową małżeńską ustanawiającą rozdzielność majątkową między małżonkami, nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, dzieci (dwóch synów) mieszkają z matką. Skarżący stara się uczestniczyć w ich wychowaniu, ale z powodu sytuacji finansowej nie współuczestniczy w ponoszeniu kosztów ich utrzymania. Stwierdził również, że rachunki bankowe oraz inne składniki majątku, w tym mieszkanie (63 m.kw.), zostały zajęte przez organy egzekucyjne. W konsekwencji nie posiada on środków nawet na bieżące utrzymanie. Pomaga mu żona sporadycznie przekazując środki pieniężne na utrzymanie. Do dochodów zaliczył czynsz dzierżawny w łącznej wysokości 200 zł. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy, zarządzeniem z 15 kwietnia 2015 r. wezwano skarżącego do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Skarżący przedstawił umowę majątkową małżeńską zawartą 2 marca 2007 r., dwie umowy dzierżawy powierzchni, postanowienia Naczelnika Urzędu Celnego w [...] z 19 i 25 lutego 2014 r., 15 kwietnia 2014 r. oraz 30 czerwca 2014 r. w sprawie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności decyzjom nieostatecznym określającym zobowiązania w podatku akcyzowym oraz decyzje Dyrektora Izby Celnej w [...] z [...] lutego 2014 r., [...] kwietnia 2014 r. oraz [...] listopada 2014 r. orzekające o zabezpieczeniu wykonania zobowiązań podatkowych na majątku. Skarżący wyjaśnił, że nie przedstawi zaświadczenia o aktualnych dochodach, ponieważ nie jest zatrudniony, nie otrzymuje regularnej pomocy od rodziny, a jego żona nie wypłaca skarżącemu alimentów. W zamian za możliwość zajmowania lokalu, w którym aktualnie mieszka skarżący, świadczy nieregularne i nieodpłatne usługi na rzecz właściciela lokalu. Dodał, że z powodu braku środków na rachunkach bankowych zostały one zamknięte. Skarży podnosił również, że nie mieszka z żoną, a żona nie ma obowiązku wykazywania przed nim swoich dochodów ani majątku. Żona udziela mu sporadycznego wsparcia finansowego – kwoty rzędu 100-200 zł miesięcznie. Wskazał również, że nie jest w stanie przedstawić dokumentów dotyczących zamkniętych rachunków bankowych, ponieważ uzyskanie zaświadczenia o zamknięciu rachunku i wyciągu z historii rachunku bankowego jest odpłatne i skarżący nie posiada środków, by zapłacić za te wydruki i zaświadczenia. Według Sądu I instancji skarżący nie wykazał spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący nie przedstawił zeznań podatkowych za poprzednie lata i nie wyjaśnił dlaczego nie wykonał wezwania w tym zakresie. Wskazał, że posiadane rachunki bankowe zostały zamknięte, z uwagi na brak środków pieniężnych, ale nie udokumentował tego faktu, tj. nie przedstawił dokumentów potwierdzających ich zamknięcie jak również historii rachunków z okresu trzech miesięcy przed zamknięciem. WSA podkreślił, że skarżący nie przedstawił żadnych informacji na temat sytuacji majątkowej żony. Natomiast na podstawie przedstawionych informacji nie możliwe jest ustalenie łącznej wysokości dochodów skarżącego. W ocenie Sądu I instancji wszystkie dane, o które skarżący został poproszony w wezwaniu z 15 kwietnia 2015 r. były niezbędne do oceny jego możliwości finansowych. Ponadto, jak zaznaczył WSA strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania. W niniejszej sprawie skarżący wszczął postępowanie sądowoadministracyjne w związku z wydanymi w postępowaniach administracyjnych decyzjami określającymi zobowiązanie w podatku akcyzowym. Oświadczył, że łączna wysokość zadłużenia określona decyzjami organów podatkowych wynosi około 30.000.000 zł. Postępowania kontrolne oraz podatkowe były prowadzone od 2012 r. W tym okresie skarżący dysponował znacznym majątkiem, ponieważ zgodnie z ustaleniami organów podatkowych (np. postanowienie z [...] kwietnia 2014 r., nr [...]) od maja 2012 r. do listopada 2012 r. skarżący wyzbył się majątku o wartości około 6.250.000 zł. [...] złożył zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.) przez odmowę zwolnienia od konieczności uiszczenia opłaty od skargi w sytuacji, gdy z przedstawionych dokumentów i oświadczeń jednoznacznie wynika zasadność wniosku. W uzasadnieniu podniósł, że nie mieszka z żoną i ma z nią rozdzielność majątkową. Zatem żona nie ma obowiązku wykazywania przed skarżącym swoich dochodów, ani poosiadanego majątku. Skarżący zarzucił również, że WSA nie wyjaśnił jakie znaczenie ma informacja dotycząca rachunków bankowych skarżącego w świetle tego, że zostały one zamknięte oraz w świetle wysokości zadłużenia i prowadzonych postępowań egzekucyjnych. To samo ma się odnosić do zeznań podatkowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy podkreślić, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 p.p.s.a. ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych jej udziałem w sprawie. Tak więc podmiot wnoszący skargę do sądu administracyjnego powinien partycypować w kosztach związanych z prowadzeniem postępowania. Instytucja prawa pomocy ma natomiast charakter wyjątkowy - jest ono przyznawane osobom będącym w trudnej sytuacji materialnej. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym- gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Orzeczenie w tej sprawie Sąd wydaje na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i we wskazanych przez stronę dowodach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Wniosek taki powinien zatem zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uznał, że wskazane przez skarżącego okoliczności decydujące o przyznaniu prawa pomocy nie są dla Sądu wystarczające, gdyż skarżący nie przedstawił wszystkich informacji dotyczących utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę dokonaną przez Sąd I instancji. Przedstawione przez skarżącego informacje należy uznać za niewystarczające do odtworzenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Naczelny Sąd Administracyjny, po dokonaniu analizy całości nadesłanych danych uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Należy podkreślić, że Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Skarżący był wzywany do przedstawienia m.in. odpisów swoich zeznań podatkowych oraz jego żony za lata 2013-2014, wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych oraz kont skarżącego oraz jego żony z okresu od 1 stycznia 2015 r. do dnia otrzymania wezwania, a w przypadku ich likwidacji dokumentu potwierdzającego ten fakt wraz z historią rachunku z ostatnich 3 miesięcy - jednakże pomimo wezwania nie przysłał odpowiednich dokumentów, które obrazowałyby jak twierdzi skarżący jego trudną sytuację materialną. W tym kontekście nie można podzielić argumentacji skarżącego, że jego żona nie ma obowiązku wykazywania przed nim swoich dochodów, ani poosiadanego majątku. Okoliczność pozostawania skarżącego w rozdzielności majątkowej z żoną nie może uzasadniać zaniechania oceny sytuacji materialnej strony. Stosownie bowiem do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 tej ustawy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. W razie ustanowienia rozdzielności majątkowej, małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. Wykazanie zatem sytuacji materialnej obojga małżonków, przynajmniej w zakresie wystarczającym do scharakteryzowania rzeczywistych możliwości płatniczych małżonka domagającego się dofinansowania z budżetu państwa, jest w postępowaniu w przedmiocie przyznania prawa pomocy konieczne (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r., sygn. akt I GZ 313/15). Nie można również podzielić argumentacji skarżącego, że skoro zostały zamknięte posiadane przez skarżącego rachunki bankowe, to dla oceny jego sytuacji materialnej nie ma znaczenia przedstawienie dokumentu potwierdzającego ten fakt oraz historii rachunku z ostatnich 3 miesięcy. Nie budzi bowiem wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że odmowa przedstawienia ww. dokumentów uniemożliwiła dokonanie przez Sąd I instancji rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej skarżącego. Usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być podnoszona przez skarżącego okoliczność, że koszt ich uzyskania z banku wyniósłby łącznie 120 zł. Należy bowiem podkreślić, że to strona domagająca się przyznania prawa pomocy powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Powyższe należy również odnieść do odmowy przedstawienia przez skarżącego odpisów swoich zeznań podatkowych oraz jego żony. Zasadnie Sąd I instancji zwrócił także uwagę, że w niniejszej sprawie skarżący wszczął postępowanie sądowoadministracyjne w związku z wydanymi w postępowaniach administracyjnych decyzjami określającymi zobowiązanie w podatku akcyzowym. Oświadczył, że łączna wysokość zadłużenia określona decyzjami organów podatkowych wynosi około 30.000.000 zł. Postępowania kontrolne oraz podatkowe były prowadzone od 2012 r. W tym okresie skarżący dysponował znacznym majątkiem, ponieważ zgodnie z ustaleniami organów podatkowych (np. postanowienie z [...] kwietnia 2014 r., nr [...]) od maja 2012 r. do listopada 2012 r. skarżący wyzbył się majątku o wartości około 6.250.000 zł. W związku z tym, że w rozpoznawanej sprawie skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez Sąd I instancji odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie narusza prawa. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a., oddalił zażalenie.