I FZ 150/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, , , po rozpoznaniu w dniu 11 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 24 marca 2015 r. sygn. akt I SA/Bk 211/15 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 23 grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2012 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 24 marca 2015 r., sygn. akt I SA/Bk 211/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku (dalej: sąd pierwszej instancji) oddalił wniosek T. W. (dalej: skarżący) o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W pisemnych motywach orzeczenia sąd wskazał, że w złożonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) skarżący podał, że nie posiada żadnych środków, z których byłby w stanie uiścić wpis sądowy w sprawie. Prowadzona działalność gospodarcza na chwilę obecną jest zawieszona i skarżący nie uzyskuje żadnego przychodu. Majątek w postaci nieruchomości rolnej o powierzchni 1,21 ha oraz udział 1/10 w nieruchomości leśnej o powierzchni 2,48 ha został zajęty przez urząd skarbowy, zabezpieczeniu poddano również konta bankowe oraz należności z tytułu zwrotu VAT. Z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało, że skarżący nie podjął żadnej innej pracy zarobkowej i pozostaje na utrzymaniu dzieci. Wskazał też, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, która nie pracuje i jest na utrzymaniu jego i dzieci. W ocenie sądu analiza okoliczności przedstawionych we wniosku oraz w sprzeciwie nie daje podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wynika to przede wszystkim z tego, że oświadczenie o jego sytuacji majątkowej budzi, zdaniem sądu, uzasadnione wątpliwości co do zgodności ze stanem rzeczywistym i utrudnia w znacznej mierze określenie faktycznych źródeł dochodu skarżącego. Sąd pierwszej instancji zwrócił przede wszystkim uwagę, że skarżący nie wskazał, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, u którego mieszka. Nieznane są ponadto wydatki skarżącego, jak i dochody i wydatki jego syna. Sąd pierwszej instancji zaakcentował także, że nie można wymagać, aby to sąd prowadził postępowanie dowodowe, niejako wyręczając stronę w obowiązku na tyle szczegółowego przedstawienia i udokumentowania sytuacji majątkowej, aby możliwa była ocena jej rzeczywistej kondycji finansowej. To bowiem wnioskodawca ma obowiązek wykazać, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej udzielenie prawa pomocy. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych (opłaty od skargi) w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. - art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej: p.p.s.a.), polegające na odmowie przyznania skarżącemu pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sytuacji, gdy skarżący nie jest ich w stanie ponieść z uwagi z uwagi na brak dochodów i środków finansowych pozwalających na sprostanie wymaganiu uiszczenia opłaty od skargi w wysokości 35 385 zł; - art. 255 p.p.s.a., polegające na niewezwaniu skarżącego do przedstawienia dokumentów (dowodów) na potwierdzenie zawartych we wniosku twierdzeń dotyczących jego sytuacji finansowej lub okoliczności budzących wątpliwości, a w konsekwencji brak całościowego rozpoznania sprawy w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika zatem, że to na stronie postępowania spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja majątkowa i rodzinna nie pozwala na poniesienie kosztów tego postępowania. Na powyższe trafnie również uwagę zwrócił sąd pierwszej instancji, wskazując wprost w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Uwadze sądu pierwszej instancji umknęło natomiast to, że w przypadku, gdy sąd rozpoznający wniosek uzna, że oświadczenie strony zawarte w tym (złożonym na urzędowym formularzu) wniosku jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i rodzinnego oraz możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, istnieje możliwość skorzystania z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., tj. sąd może zobowiązać stronę do złożenia na wezwanie dodatkowego oświadczenia lub dokumentów źródłowych, w zakresie przedstawionym przez ten sąd. W takim przypadku dopiero bowiem po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią dokumentów (bądź ewentualnie uchyleniu się wnioskodawcy od współpracy z sądem w tym względzie) sąd może wydać prawidłowe orzeczenie w zakresie prawa pomocy. Bez skorzystania z trybu z art. 255 p.p.s.a. za przedwczesną należy uznać odmowę przyznania prawa pomocy w wyniku stwierdzenia, że podane przez wnioskodawcę dane są niepełne bądź budzą wątpliwości co do zgodności ze stanem rzeczywistym, nie można bowiem na niekorzyść wnioskodawcy interpretować niepodania informacji, o które nie był on wzywany, czy też niewyjaśnienia wątpliwości sądu, co do których istnienia nie miał on świadomości. (por. też np. postanowienia NSA: z dnia 17 lutego 2010 r., I OZ 102/10; z dnia 11 lipca 2006 r., I FZ 236/06; z dnia 28 stycznia 2005 r., OZ 1304/04 oraz z dnia 19 stycznia 2005 r., OZ 1115/04). W świetle powyższego nie zasługuje na aprobatę postępowanie sądu pierwszej instancji, który nie skorzystawszy z możliwości skierowania do skarżącego wezwania, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a., odgórnie przyjął, że: "skarżący nie przedstawił wyczerpująco swojej sytuacji materialnej, a wskazał jedynie okoliczności mogące świadczyć o złej kondycji finansowej. Może to świadczyć o tym, że dysponuje środkami, które mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów sądowych." Sąd dodał ponadto, że: "analiza okoliczności przedstawionych we wniosku oraz w sprzeciwie nie daje w ocenie Sądu podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Oświadczenie o jego sytuacji majątkowej budzi bowiem uzasadnione wątpliwości, co do zgodności ze stanem rzeczywistym". W ocenie sądu ze złożonego przez stronę oświadczenia nie wynika również, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, u którego mieszka, nieznane są ponadto wydatki skarżącego, a także jego dochody i wydatki jego syna. Mając na względzie stanowisko sądu pierwszej instancji należy uznać, że skoro dane i oświadczenia przedstawione w rozpatrywanym wniosku nie mogły stanowić podstawy do udzielenia prawa pomocy, albowiem na ich podstawie sąd nie był w stanie ocenić rzeczywistego stanu majątkowego oraz możliwości finansowych strony, to sąd powinien był skorzystać z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a. Niepodjęcie działań w tym zakresie skutkuje w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego tym, że sąd pierwszej instancji niezasadnie odwołał się do niewystarczalności samego oświadczenia i niepoparcia go żadnymi dokumentami, obowiązkiem sądu było bowiem umożliwienie skarżącemu pełnego wyjaśnienia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Dopiero gdyby wnioskodawca – mimo wezwania wystosowanego do niego w trybie art. 255 p.p.s.a. – uchylił się od pełnego zobrazowania swej sytuacji majątkowej i rodzinnej, sąd mógłby uznać niepełne bądź budzące wątpliwości oświadczenia za niewykazanie spełniania przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. Z uwagi na uwzględnienie zarzutu naruszenia art. 255 p.p.s.a. i to, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy będzie podlegał ponownej ocenie sądu pierwszej instancji, Naczelny Sąd Administracyjny za przedwczesne uznał odnoszenie się do argumentów zażalenia wskazujących na niemożność uiszczenia przez skarżącego kosztów sądowych w sprawie. Podsumowując powyższe należy stwierdzić, że sąd pierwszej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy powinien rozważyć zastosowanie art. 255 p.p.s.a., tj. wezwanie skarżącego do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, które umożliwiłyby dokonanie oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej w świetle przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji.