I FZ 376/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Roman Wiatrowski (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 12 października 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 29 lipca 2015 r., sygn. akt I SA/Gd 195/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 9 grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2008 r. postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 29 lipca 2015 r., sygn. akt: I SA/Gd 195/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił P. C. (dalej: "strona", "skarżący") przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W pisemnych motywach orzeczenia Sąd pierwszej instancji podał, że ze złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, nie posiada żadnego majątku, w jego małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, żona skarżącego jest właścicielką domu jednorodzinnego oraz mieszkania o powierzchni 102 m2, na wymienionych nieruchomościach ustanowione zostały hipoteki na rzecz banków z tytułu zaciągniętych kredytów, posiada także działkę budowlaną o powierzchni 7.300 m2, małżonkowie prowadzą działalność w formie spółki cywilnej, z której nie uzyskują dochodów (ponoszą straty), każde z nich osiąga dochód ze stosunku pracy w wysokości po 1.800 zł brutto miesięcznie, żona skarżącego uzyskuje także dochody z tytułu najmu domu w wysokości 12.116,40 zł brutto miesięcznie, na utrzymaniu małżonków pozostaje małoletnia córka, nadto skarżący przekazuje kwotę 1.000 zł miesięcznie tytułem alimentów na rzecz swojego syna. We wniosku tym podano, że na miesięczne wydatki skarżącego i jego rodziny składają się m.in.: raty kredytów spłacanych w łącznej kwocie około 9.350 zł, opłaty związane z eksploatacją mieszkania w wysokości około 1.150 zł, opłata za przedszkole córki w wysokości 250 zł oraz koszty wyżywienia, zakup środków czystości, odzieży i obuwia oraz podręczników do przedszkola i szkoły, składki na ubezpieczenie. Wraz z wnioskiem pełnomocnik przedłożył następujące dokumenty: odpisy zeznań podatkowych za 2013 r. skarżącego oraz jego żony; odpis zeznania podatkowego żony skarżącego za 2014 r.); odpisy informacji PIT-11 małżonków za 2014 r.; odpisy informacji PID-5L i PID-5LK z małżonków za grudzień 2014 r.; wydruki z ksiąg wieczystych dwóch nieruchomości mieszkalnych, stanowiących własność żony skarżącego, z których wynika, że skarżący na podstawie umowy darowizny z dnia 21 listopada 2013 r. darował je małżonce. Na zarządzenie referendarza sądowego pełnomocnik skarżącego nadesłał odpisy informacji każdego z małżonków PID-5LK za grudzień 2014 r., w których z tytułu wykonywanej działalności w formie spółki cywilnej wykazali oni łącznie stratę wysokości 247.399,04 zł (deklarując przychód w wysokości 2.148.113,34 zł i koszty jego uzyskania w kwocie 2.395.512,38 zł), natomiast skarżący wykazał także stratę z działalności gospodarczej prowadzonej pod nazwą S. P. C. w wysokości 176.602,33 zł (deklarując przychód w kwocie 88.078,77 zł i koszty jego uzyskania w wysokości 264.681,10 zł) wraz z wydrukiem zatytułowanym "Obliczenie dochodu wg wzoru księgi" za styczeń 2015 r. oraz deklaracją VAT-7 za IV kwartał 2014 r. odnoszące się do spółki cywilnej; odpisy informacji każdego z małżonków PID-5LK za styczeń 2015 r., w których z tytułu wykonywanej działalności w formie spółki cywilnej wykazali łączny dochód w kwocie 31.957,01 zł (deklarując przychód w wysokości 647.783,97 zł i koszty jego uzyskania w kwocie 622.029,25 zł) wraz z wydrukiem zatytułowanym "Obliczenie dochodu wg wzoru księgi" za styczeń 2015 r.; odpis ewidencji środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych prowadzonej dla spółki cywilnej, sporządzonej na dzień 31 stycznia 2015 r., w której ujęto trzy samochody ciężarowe marki Opel Corsa i Vivaro oraz samochód ciężarowy marki Fiat Scudo sprzedany w dniu 5 marca 2015 r. za cenę 3.500 zł brutto, a także wykaz narzędzi i sprzętu; wyciąg z rachunku bankowego małżonków w I.S.A. za okres od 28 listopada 2014 r. do 28 lutego 2015 r., którego saldo końcowe wynosiło 1.394,51 zł; wyciąg z walutowego rachunku bankowego małżonków w I. S.A. za okres od 2 grudnia 2014 r. do 2 marca 2015 r., którego saldo końcowe wynosiło 369,56 euro; wyciąg z rachunku bankowego żony skarżącego w I.S.A. za okres od 28 listopada 2014 r. do 28 lutego 2015 r., którego saldo końcowe wynosiło 627,91 zł; wyciągi z dwóch rachunków bankowych prowadzonych dla potrzeb wykonywanej przez małżonków działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej w I.S.A. za okres od 29 listopada 2014 r. do 28 lutego 2015 r., których salda końcowe wynosiły 2.871,06 zł i 191 euro; wyciągi z trzech rachunków kart firmowych (spółki cywilnej) w I.S.A. za okres od 29 listopada 2014 r. do 28 lutego 2015 r., których salda końcowe wynosiły 1.804,26 zł, 138,09 zł i 696,35 zł; wyciąg z trzech rachunków bankowych małżonków w D. za okres od 1 grudnia 2014 r. do 28 lutego 2015 r., których salda końcowe wynosiły 39,92 zł, 2.846,76 euro i 0 zł; wyciąg z rachunku bankowego skarżącego w B.za okres od 2 grudnia 2014 r. do 11 marca 2015 r., którego saldo końcowe wynosiło 404,14 euro; zaświadczenia z dnia 16 marca 2015 r. od S.Sp. z o.o. S.K.A. – pracodawcy małżonków, z których wynika, że są oni zatrudnieni na czas nieokreślony na stanowiskach Prezesa Zarządu (skarżący) i Dyrektora ds. administracyjnych (żona skarżącego) z miesięcznym wynagrodzeniem 1.272,25 zł netto, uwzględniającym dobrowolną składkę na ubezpieczenie grupowe w kwocie 44,99 zł (1.766,67 zł brutto); odpis wymiaru opłat za mieszkanie za okres od stycznia do marca 2015 r., które w styczniu i lutym br. wynosiły 819,05 zł i 859,37 zł, zaś w marcu br. – 858,95 zł wraz z rozliczeniem centralnego ogrzewania, wody i kanalizacji oraz podgrzania wody za okres od 1 lipca do 31 grudnia 2014 r.; odpisy faktur za energię elektryczna z dnia 9 grudnia 2014 r. i 12 lutego br. na kwoty 496,53 zł i 554,64 zł; odpisy decyzji ustalających żonie skarżącego wysokość podatku od nieruchomości na 2015 r. w kwocie 2.709 zł oraz podatku rolnego na ten rok w kwocie 142 zł; odpis umowy zawartej przez małżonków z przedszkolem na okres od 2 stycznia do 31 lipca 2015 r.; odpis wyroku Sądu Okręgowego w G. Wydział II Cywilny z dnia 27 lutego 2001 r., którym m.in. orzeczono alimenty od skarżącego na rzecz jego syna; informacje z banków o stanie zadłużenia małżonków z tytułu zaciągniętych kredytów i ich miesięcznej spłacie w kwocie 593,70 zł i 1.649,13 euro; oświadczenie żony skarżącego z dnia 16 marca 2015 r., w którym podała, że jej syn N. S. nie zamieszkuje wspólnie z małżonkami. W ocenie Sądu sytuacja majątkowa skarżącego nie jest na tyle wyjątkowa, aby uzasadniała zwolnienie strony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Zdaniem Sądu, skarżący zarówno na dzień składania wniosku o przyznanie prawa pomocy jak również na dzień wniesienia skargi do sądu, posiadał środki pieniężne w kwocie przekraczającej należny w sprawie wpis jak również ewentualne opłaty, które strona może być zobowiązana ponieść w przyszłości, w związku z toczącym się sporem sądowym. Oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy WSA zwrócił uwagę, że również przychody uzyskiwane przez małżonkę jako osobę pozostającą w związku małżeńskim niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego należy brać pod uwagę. W sytuacji zatem, gdy małżonkowie regulują wszystkie swoje wymagalne zobowiązania – bieżące opłaty związane z eksploatacją mieszkania (w tym za media), kredytowe i nie posiadają zaległości z tego tytułu, co wynika z opisu operacji dokonanych na rachunkach bankowych nie sposób, w ocenie WSA, mówić o złej kondycji finansowej skarżącego. Powyższe postanowienie skarżący zaskarżył w całości, zarzucając Sądowi pierwszej instancji: - błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia polegający na przyjęciu, że skarżący dysponuje wystarczającymi środkami finansowymi na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny; - naruszenie art. 246 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej: "P.p.s.a.") poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy skarżący spełnia przewidziane przepisami prawa przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. Mając to na względzie skarżąc wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie jemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części, rozpatrzenie niniejszego zażalenia w trybie art. 195 § 2 P.p.s.a. jako oczywiście uzasadnionego oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Prawidłowo Sąd pierwszej instancji ocenił, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku strony o zwolnienie jej z kosztów sądowych we wnioskowanym zakresie. Zgodnie bowiem z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu tego wynika zatem, że to na stronie postępowania, będącej osobą fizyczną, spoczywa obowiązek wykazania, że jej sytuacja majątkowa i rodzinna nie pozwala na poniesienie kosztów tego postępowania. Strona winna mieć świadomość, iż wnosząc o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo dokładny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku. Okoliczności te powinny być zatem poparte dokumentami źródłowymi, zwłaszcza w przypadku gdy sąd rozpoznający przedmiotowy wniosek uzna, że oświadczenie w nim zawarte jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i rodzinnego oraz możliwości płatniczych strony albo budzi ono wątpliwości. Wówczas na wezwanie sądu strona jest zobowiązana złożyć dodatkowe oświadczenia lub dokumenty źródłowe w zakresie przedstawionym przez ten sąd (art. 255 P.p.s.a.). Za słuszne uznać należy stanowisko Sądu pierwszej instancji co do tego, że sytuacja majątkowa skarżącego nie jest na tyle wyjątkowa, aby uzasadniała ona zwolnienie strony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Podkreślenia wymaga, że skarżący wraz z małżonką osiągają dochody z kilku źródeł a mianowicie posiadają oni stałe źródło dochodu ze stosunku pracy w wysokości 1.800 zł brutto miesięcznie. Nadto żona skarżącego uzyskuje także dochody z tytułu najmu domu w wysokości 12.116,40 zł brutto miesięcznie. Nie sposób bowiem podzielić twierdzeń skarżącego, że na jego kondycję finansową ma wpływ panujący między skarżącym a jego żoną ustrój rozdzielności majątkowej. Uwadze strony umknęło bowiem, że przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Stosownie do art. 27 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (j.t. Dz.U. z 2012 r., poz. 788; dalej – "k.r.o."), małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Podkreślenia również wymaga, że mimo trudniej – jak twierdzi skarżący – sytuacji finansowej ciągle prowadzi on działalność gospodarczą. Zatem skoro skarżący – mimo ciążących na nim zobowiązań, w tym zobowiązań kredytowych – dysponuje środkami, które pozwalają na wygenerowanie w ramach prowadzonej przez niego działalności gospodarczej obrotu w związku uznać należy, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż nie jest on w stanie wygospodarować środków pieniężnych na pokrycie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Nie można bowiem uznać, że koszty prowadzonej działalności gospodarczej i zobowiązania cywilnoprawne spółki mają pierwszeństwo zaspokojenia przed zobowiązaniami natury publicznoprawnej, a takim jest obowiązek uiszczenia kosztów zainicjowanego przez stronę postępowania sądowego. Trafnie w tym zakresie Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na środki pieniężne wpływające na rachunki bankowe skarżącego i jego małżonki oraz na rachunek bankowy spółki cywilnej, które służą finansowaniu prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, pokrywaniu bieżących potrzeb rodziny i spłatę kredytów podnosząc, że z całą pewnością okolicznością uzasadniającą brak obowiązku ponoszenia kosztów sądowych nie jest to, że skarżący zobowiązany jest regulować inne zobowiązania w tym wobec podmiotów prywatnych z tytułu zawartych umów kredytowych. Odnosząc się z kolei do kwestii zbycia majątku ruchomego i nieruchomego należy przyznać rację skarżącej co do trudności w ich zbyciu jednak nie ulega wątpliwości, że w tej konkretnej sprawie powyższa kwestia nie jest jedynym elementem branym pod uwagę. Nadto, wbrew twierdzeniom skarżącej, pozyskiwaniu pożytków z nieruchomości nie umożliwia zabezpieczenie w postaci hipoteki przymusowej. Końcowo zaakcentować należy, że Naczelny Sąd Administracyjny, co prawda nie przychyla się do zaprezentowanej w zaskarżonym postanowieniu argumentacji Sądu pierwszej instancji w zakresie konieczności zabezpieczenia środków na prowadzenie przyszłych postępowań sądowych. Choć tego typu stanowisko było prezentowane w linii orzeczniczej sądów administracyjnych, to jednak skład NSA orzekający w niniejszej sprawie poglądów tych nie podziela. Przyjęcie prezentowanego przez Sąd pierwszej instancji stanowiska, prowadziłoby bowiem do wniosku, że każdy przedsiębiorca w Polsce będzie prędzej czy później prowadzić postępowanie sądowoadministracyjne, a ponadto tego typu praktyka mogłaby wpływać na płynność finansową i zakłócać bieżące funkcjonowanie przedsiębiorstwa. Tego typu argumentacja stanowi zatem daleko idące uproszczenie problemu i nie może uzasadniać ewentualnej odmowy przyznania stronie prawa pomocy, bez uprzedniego dokładnego wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy (zob. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2006 r., sygn. akt I FZ 234/06). Odnosząc się z kolei do zawartego w zażaleniu wniosku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego, stwierdzić należy, że nie może on być uwzględniony przez Naczelny Sąd Administracyjny, bowiem art. 203 i 204 P.p.s.a., które regulują kwestie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, nie mają zastosowania do postępowania toczącego się na skutek wniesienia zażalenia na postanowienie Sądu I instancji Nie znajdując więc podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.