II OZ 1127/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 20 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia A. z siedzibą w T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 4 września 2018 r., sygn. akt IV SA/Po 292/15 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skarg Stowarzyszenia A. z siedzibą w T., M.N., E.W. M.K. i S.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia i umorzenia postępowania odwoławczego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 4 września 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił Stowarzyszeniu A. (dalej jako "Stowarzyszenie") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skarg Stowarzyszenia, M.N., E.N., M.K. i S.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z [...] lutego 2015 r. w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia i umorzenia postępowania. Sąd I instancji wskazał, że z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że Stowarzyszenie nie posiada konta bankowego oraz nie ma żadnego majątku ani środków finansowych, a jako organizacja non profit działalność opiera na ofiarności członków, których składki zapewniają środki finansowe na prowadzenie działalności o charakterze społecznym w ochronie ludzi, środowiska i dóbr narodowych oraz obronie osób represjonowanych. Przedstawiciele stowarzyszenia za pełnioną funkcję nie pobierają żadnego wynagrodzenia. Stowarzyszenie wskazało, że nie otrzymuje żadnych dotacji od Skarbu Państwa, instytucji samorządowych oraz Unii Europejskiej. Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji wyjaśnił, że Stowarzyszenie występowało już z wnioskiem przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym m.in. ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jednak wnioski te nie zostały uwzględnione. Z tego powodu Sąd I instancji wskazał, że ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien być rozpoznany w oparciu o art. 165 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, obecnie Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 - dalej jako "p.p.s.a."). Sąd I instancji zauważył, że przy ocenie poprzednich wniosków Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy, uznano, że może ono uzyskiwać środki m.in. ze składek członkowskich. W obecnie złożonym wniosku, Stowarzyszenie powtórzyło dotychczasową argumentację. W ocenie Sądu I instancji, analiza wniosków o przyznanie prawa pomocy, które były poddane ocenie na wcześniejszym etapie postępowania sądowego oraz ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazuje, że dane w nich zawarte nie uległy zmianie. Stowarzyszenie nie wykazało, że aktualna sytuacja finansowa uległa pogorszeniu w stopniu uzasadniającym zmianę poprzednich postanowień i przyznanie prawa pomocy. Stowarzyszenie złożyło zażalenie na powyższe postanowienie. Stowarzyszenie wniosło o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, sprostowanie oraz uzupełnienie "części orzekającej" oraz przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna jednak wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo że podjęła wszelkie niezbędne działania żeby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków. Zasadnicze znaczenie dla niniejszego rozstrzygnięcia ma stwierdzenie, że Stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Oznacza to, że chociaż Stowarzyszenie jest organizacją non profit, to jednak nie zwalnia to "automatycznie" danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. Odstąpienie od pozyskiwania środków na swoją działalność oznaczałoby w istocie niedopuszczalne przerzucenie finansowania działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz z 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Skarb Państwa przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana byłaby ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Z akt sprawy nie wynika, żeby Stowarzyszenie podjęło wszelkie niezbędne działania, w celu pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych w zainicjowanym postępowaniu. W niniejszej sprawie znaczenie ma również, że był to kolejny wniosek w przedmiocie prawa pomocy złożony przez Stowarzyszenie. Okoliczność, że Stowarzyszeniu odmówiono przyznania prawa pomocy nie wykluczała możliwości ponownego złożenia wniosku, ponieważ stosownie do treści art. 243 § 1 zdanie pierwsze ustawy p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku (na każdym jego etapie). Zgodnie jednak z art. 170 ustawy p.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe. Wspomniana moc wiążąca orzeczenia w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą one przyjmować, że dana kwestia kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu. Sąd I instancji rozpoznając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie mógł więc odstąpić od oceny sytuacji materialnej Stowarzyszenia zawartej poprzednio wydanym w sprawie prawomocnym postanowieniu. Możliwość zmiany bądź uchylenia prawomocnego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy daje natomiast art. 165 p.p.s.a., jednak tylko przy spełnieniu wskazanego w nim warunku - zmiany okoliczności sprawy. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy będzie to w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy. Rozpoznając obecnie złożony wniosek Sąd I instancji zobowiązany był zatem zbadać, czy nastąpiła zmiana okoliczności sprawy, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Takiej analizy Sąd I instancji dokonał, a Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym postanowieniu. Sytuacja materialna Stowarzyszenia nie uległa zmianie w sposób uzasadniający zmianę dotychczasowego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Z tych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.