II FZ 764/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 3 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. H. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 3 sierpnia 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 280/15 w sprawie ze skargi K. H. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 30 grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zobowiązania podatkowe spółki postanawia: oddalić zażalenie. II FZ 764/15 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 3 sierpnia 2015 r., sygn. akt I SA/Gl 280/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił K. H. przyznania prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach z dnia 30 grudnia 2014 r. w przedmiocie odpowiedzialności osoby trzeciej za zobowiązania w podatku dochodowym od osób prawnych. Z uzasadnienia postanowienia Sądu pierwszej instancji wynika, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł, skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy, nadsyłając kolejno stosowny urzędowy formularz, w którym wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. Z uzasadnienia wniosku wynika, że skarżąca nie posiada żadnych dochodów, nie jest zatrudniona na umowę: o pracę, zlecenie, o dzieło ani żadną inną formę. Skarżąca nie posiada żadnych oszczędności ani majątku, w utrzymaniu jej i dziecka pomagają jej rodzice i przyjaciele. Skarżąca mieszka w domu swojej mamy, która pomaga jej również w opiece nad dzieckiem. Sprawa z wniosku o ustanowienie świadczenia alimentacyjnego w kwocie 500 zł jest w toku. Cały majątek prywatny, jaki skarżąca posiadała, został przeznaczony na pokrycie zobowiązań spółki "po działalności przestępczej na stacjach paliw dzierżawionych przez spółkę". Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wyłącznie z synem. Nie posiada ona żadnego majątku. Pismem z dnia 30 kwietnia 2015 r. starszy referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy przez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenie dokumentów źródłowych, w szczególności: 1) nadesłanie tytułu prawnego skarżącej do lokalu mieszkalnego oraz aktualnego zaświadczenia wymieniającego wszystkie osoby zameldowane w nieruchomości położonej w G. przy ul. Z. [...]; dodatkowo należało przybliżyć relacje łączące te osoby oraz wskazać w jaki sposób osoby te kształtują sytuację materialną i finansową skarżącej; 2) wykazanie za pomocą kserokopii stosownych dokumentów jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; 3) udokumentowanie wysokości aktualnych dochodów uzyskiwanych przez wszystkie osoby zamieszkałe/zameldowane w gospodarstwie domowym skarżącej; 4) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont (w przypadku, gdyby były zajęte - przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie, zaś w razie likwidacji któregokolwiek z nich – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku); 5) nadesłanie dokumentacji źródłowej obrazującej wynik finansowy D. Sp. z o.o. w Z. w latach 2013-2014 oraz w okresie od stycznia do kwietnia 2015 r.; 6) udokumentowanie okoliczności przeznaczenia całego posiadanego przez skarżącą majątku na pokrycie zaległości ww. spółki; 7) nadesłanie oświadczeń osób trzecich o wysokości wsparcia finansowego udzielanego miesięcznie skarżącej i jej synowi; 8) wykazanie za pomocą stosownych dokumentów etapu postępowania sądowego w sprawie o świadczenie alimentacyjne; udokumentowanie wsparcia udzielanego przez ojca przed wszczęciem ww. postępowania; 9) wykazanie za pomocą zaświadczenia właściwej placówki wskazującego na miejsce, w którym syn realizuje obowiązek szkolny oraz oszacowanie miesięcznych kosztów związanych z uczęszczaniem do szkoły; 10) nadesłanie odpisu tytułu prawnego, na którego podstawie w małżeństwie skarżącej orzeczono rozwód, separację lub wyłączono wspólność małżeńską. Wezwanie doprecyzowywało przy tym niektóre z ww. kwestii. W piśmie procesowym z dnia 29 maja 2015 r. skarżąca wyjaśniła, że nie posiada tytułu prawnego do lokalu mieszkalnego, w którym przebywa. Nieruchomość mieszcząca się w G. przy ul. Z. [...] należy do jej matki. W nieruchomości tej zameldowane są trzy osoby: jej mama, skarżąca oraz jej syn. Wszelkie rachunki z tytułu utrzymania nieruchomości opłacane są przez matkę skarżącej. Zapłata jest dokonywana w banku. Matka skarżącej jest na emeryturze; skarżąca ani jej syn nie posiadają dochodu. Skarżąca nie posiada także rachunków bankowych poza rachunkiem, z którego nie korzysta od lat. Skarżąca oświadczyła, że spółka, w której jest prezesem, nie posiada kont bankowych, stan kasy jest równy zeru. Spółka w chwili obecnej nie prowadzi działalności handlowej. Sprawozdanie finansowe za 2014 r. zostanie sporządzone najpóźniej do dnia 30 czerwca 2015 r. Skarżąca oświadczyła dalej, że całość jej prywatnego majątku została wniesiona do spółki w ramach umowy pożyczki pomiędzy wspólnikiem a spółką. Pożyczka została przeznaczona na spłatę zobowiązań spółki oraz jej bieżącą działalność. Zobowiązania spłacone z ww. pożyczki powstały w wyniku przestępczej działalności na dzierżawionych przez spółkę stacjach paliwowych, za które odpowiadał kierownik stacji. Skarżąca zgłosiła podejrzenie o popełnieniu przestępstwa przez tego kierownika. Pożyczka udzielona spółce została skapitalizowana. Pozostali wspólnicy wpłacili co do wartości udziałów pozostałe kwoty i został podniesiony kapitał zakładowy spółki do kwoty 300.000,00 zł. Udziały skarżącej w spółce na dzień dzisiejszy nie są zajęte przez osoby trzecie. Skarżąca podkreśliła dalej, że nie nadeśle żadnych oświadczeń osób trzecich, gdyż nie są oni stroną w sprawie. Sprawa o świadczenia alimentacyjne toczy się w Sądzie Rejonowym w G. Skarżąca nie była w związku małżeńskim. Do pisma skarżąca załączyła plik dokumentów. Postanowieniem z dnia 17 czerwca 2015 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W sprzeciwie skarżąca podkreśliła, że spółka, w której posiada udziały, jest zadłużona, a nadto nominalna wartość tych udziałów nie odpowiada ich wartości realnej (rynkowej). W jej ocenie, samo posiadanie udziałów w spółce prawa handlowego nie może oznaczać, że ich posiadacz jest osobą majętną. Dodała, że nie pełni już funkcji prezesa spółki. Podkreśliła nadto, że sprawa nie dotyczy jej rodziców i dlatego nie zostaną przedstawione dokumenty dotyczące wysokości ich ewentualnych zarobków bądź wysokości emerytury. Do sprzeciwu skarżąca załączyła protokół Zwyczajnego Zgromadzenia Wspólników z dnia 27 czerwca 2015 r., z którego wynika m.in., że skarżąca została odwołana z funkcji prezesa zarządu, wyrażono zgodę na umorzenie pożyczek od wspólników oraz zgodę na zbycie 100% udziałów spółki poniżej ich wartości nominalnej. W zaskarżonym postanowieniu WSA w Gliwicach podniósł, że skierowane wezwanie nie zostało w pełni wykonane, a w konsekwencji nie zostały złożone dokumenty, od których zależy rozstrzygnięcie rozpatrywanego wniosku. Sąd podkreślił, że wezwanie było w niniejszej sprawie niezbędne, aby wykluczyć powstałe przy ocenie formularza wątpliwości. Sąd podzielił kolejno pogląd, że posiadanie udziałów w spółce wcale nie musi podwyższać znacząco możliwości płatniczych skarżącej, zauważając przy tym, iż relacja łącząca skarżącą ze spółką nie jest pozbawiona dla sprawy znaczenia. Sąd zauważył, że skarżąca stwierdziła, iż wniosła, na podstawie umowy pożyczki, cały swój majątek do spółki, czego nie udokumentowała. W tym miejscu Sąd podkreślił, że najważniejsze w postępowaniu z wniosku o przyznanie prawa pomocy jest to, w jaki sposób strona ustosunkowała się do wezwania starszego referendarza sądowego. Zdaniem Sądu, najbardziej znaczącym brakiem jest niewykazanie przez skarżącą dochodów osoby, z którą skarżąca zamieszkuje. Dalej Sąd wyjaśnił swoje stanowisko w tej kwestii. Następnie, Sąd poniósł, że skarżąca nie wykazała także swoich możliwości płatniczych, a najpoważniejszym brakiem w tym zakresie jest brak wyciągu z jej rachunku bankowego. Podobnie, nie udokumentowała ona również swojego twierdzenia o braku wynagrodzenia z tytułu pełnionej w spółce funkcji prezesa. Poza tym Sąd odnotował, że skarżąca wybiórczo wykonała wezwanie starszego referendarza sądowego, odnoszące się do przedłożenia dokumentów dotyczących spółki, w której pełniła funkcję prezesa. Sąd wskazał także, że w świetle doświadczenia życiowego jest mało prawdopodobne i nieracjonalne, aby ktoś wyzbywał się całego majątku na rzecz osoby prawnej i domagał się w związku z tym zwolnienia od kosztów sądowych. Końcowo zaś wskazał na pogląd wyrażony w orzecznictwie, że nie jest wiarygodne twierdzenie wnioskodawcy, iż nie posiada żadnych źródeł dochodów, gdy jednocześnie nie korzysta z pomocy społecznej - taka zaś sytuacja występuje w niniejszej sprawie. W zażaleniu na to postanowienie skarżąca w całości podtrzymała złożone oświadczenia o braku możliwości ponoszenia wydatków finansowych w sądzie, wskazując, że aktualnie nie posiada żadnych środków finansowych, które pozwoliłyby jej ponieść koszty postępowania sądowego. Zaznaczyła, że osoby trzecie (rodzice) niezobowiązane w sprawie nie mogą ponosić kosztów prowadzonych postępowań, ponieważ wystarczająco pomagają utrzymując skarżącą i jej syna; nadto podniosła, że cały majątek przeznaczyła na walkę z mafią paliwową. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela argumentację Sądu pierwszej instancji przedstawioną w zaskarżonym postanowieniu. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowo-administracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1756/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: CBOSA). Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (por.: M. Niezgódka – Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Ze wspomnianego art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek ten powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak przyjęto w judykaturze, fakt niedopełnienia w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W niniejszym postępowaniu Sąd skorzystał z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. – wezwał skarżącą do złożenia dodatkowych oświadczeń oraz o przedłożenie dokumentów źródłowych, wskazując o jakie dokumenty w szczególności chodzi. Skarżąca do przedmiotowego wezwania ustosunkowała się wybiórczo. Sąd pierwszej instancji wskazał przy tym, że najbardziej znaczącym brakiem jest niewskazanie dochodów osoby, z którą skarżąca zamieszkuje – Sąd ten eksplikował, że skarżącą łączy z matką więź, która jest właściwa dla osób pozostających w gospodarstwie domowym i wyjaśniał doniosłość braku wyjaśnień w tym zakresie. Sąd wskazał także na inne braki: brak wyciągu z rachunku bankowego skarżącej (poprzestała ona na oświadczeniu, iż rachunek bankowy posiada, ale z niego nie korzysta), nieudokumentowanie twierdzenia o braku wynagrodzenia z tytułu pełnionej w spółce funkcji prezesa, wybiórcze potraktowanie wezwania do przedłożenia dokumentów dotyczących spółki, w której pełniła funkcję prezesa. Tym samym, nie można stwierdzić, że skarżąca uczyniła zadość wezwaniu – nie przedstawiła bowiem wszystkich wskazanych w wezwaniu dokumentów, uniemożliwiając w ten sposób pełną ocenę jej rzeczywistego stanu majątkowego. Podkreślenia wymaga przy tym, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06, CBOSA). Słusznie tym samym uznano, że skarżąca nie wykazała w sposób niebudzący wątpliwości, iż nie jest w stanie ponieść nawet częściowo kosztów postępowania. Wskazać przy tej okazji można, że nasuwa się wniosek, iż skarżąca przedstawiła tylko informacje mogące świadczyć o jej złej sytuacji materialnej, pomijając pozostałe, mimo że została o nie wezwana. Znamienne, że także na obecnym etapie strona nie przedstawia dokumentów, które przemawiałaby za uznaniem jej twierdzeń, więcej, w zażaleniu w żaden sposób nie odnosi się do podstawowej dla rozstrzygnięcia w tej sprawie kwestii udokumentowania jej sytuacji, ograniczając się bądź to do ogólnych sformułowań bądź powtarzając, w zdawkowy sposób, dotychczasowe, mało konkretne stwierdzenia o złej sytuacji majątkowej. Skoro zaś to skarżącą obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się nie wywiązała, należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, by błędna była konkluzja Sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak kompletnego obrazu sytuacji majątkowej skarżącej nie pozwala przyjąć, że strona wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na marginesie rozważań Naczelny Sąd Administracyjny podnosi, że słusznie Sąd pierwszej instancji nadmienił, iż podziela pogląd, zgodnie z którym posiadanie udziałów w spółce wcale nie musi podwyższać znacząco możliwości płatniczych skarżącej, podobnie, jak wskazał, że relacja łącząca skarżącą ze spółką nie jest pozbawiona dla sprawy znaczenia. Trudno jednak odnieść się do tych okoliczności, gdy skarżąca podnosi, że wniosła na podstawie umowy pożyczki cały swój majątek do spółki, a kolejno nie dokumentuje odpowiednio tego twierdzenia. Idąc dalej stwierdzić trzeba także, że wyzbycie się całego majątku na rzecz osoby prawnej samo w sobie nie może stanowić podstawy zwolnienia od kosztów sądowych; przyjęcie takiego poglądu zachęcałoby wręcz do podejmowania czynności mających charakter działań pozornych, służących zmanipulowaniu tego, co stanowi istotę ustaleń podejmowanych przy okazji postępowań w sprawach dotyczących prawa pomocy – uzyskanie jak najbliższego prawdzie obrazu sytuacji finansowej strony i jej zdolności do poniesienia kosztów postępowania (pełnych – w przypadku prawa pomocy w zakresie częściowym; jakichkolwiek – w przypadku prawa pomocy w zakresie całkowitym). Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.