I SA/Wa 860/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński Sędziowie WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.) WSA Dariusz Pirogowicz Protokolant referent stażysta Joanna Berbecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 lipca 2015 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze w [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] marca 2015 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...], po rozpoznaniu odwołania K. K., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] marca 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja Kolegium została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: W wyniku wniosku K. K. organ I instancji ww. decyzją z dnia [...] marca 2015 r. odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką L. K. Argumentując swoje rozstrzygnięcie Burmistrz wskazał na okoliczność, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 18-go roku życia, w lutym 2012 roku, a więc kiedy osoba miała ukończone [...] lat. Od powyższej decyzji odwołanie wniósł K. K. podnosząc, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych określający moment powstania niepełnosprawności został uznany za niezgodny z Konstytucją. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy wskazał, że materialnoprawną podstawą rozpoznania wniosku stanowi ustawa z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2015 r. poz. 114). Stosownie do art. 17 ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Kolegium wskazało, że w rozpatrywanej sprawie z akt administracyjnych wynika, iż L. K. - matka odwołującego się - wnioskiem z dnia [...] lutego 2012 r. wystąpiła do Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności [...] o ustalenie stopnia niepełnosprawności. Orzeczeniem z dnia [...] marca 2012 r., nr [...] została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności przy czym wskazano, iż ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] lutego 2012 r. Na skutek złożonego odwołania od ww. orzeczenia Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...] uchylił zaskarżone orzeczenie w części dotyczącej ustaleń zawartych w puncie II, tj. symbol przyczyny niepełnosprawności. Wyrokiem z dnia [...] marca 2013 r., sygn. akt [...] Sąd Rejonowy [...] zmienił zaskarżoną decyzję Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...] w ten sposób, że zaliczył L. K. do znacznego stopnia niepełnosprawności. Tym samym, zdaniem Kolegium, L. K. uzyskała przymiot niepełnosprawnego od [...] lutego 2012 r. a więc niewątpliwie po ukończeniu 25 roku życia. Organ odwoławczy wskazał, że w orzeczeniu o niepełnosprawności nie podano daty powstania niepełnosprawności a ustalenie takie jest konieczne do ubiegania się o przyznanie wnioskowanego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I i II instancji rozpoznające wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie są kompetentne do ustalenia we własnym zakresie daty powstania niepełnosprawności, ponieważ związane są - co do daty powstania niepełnosprawności i co do jej stopnia - orzeczeniem wydanym przez uprawnioną do tego jednostkę. W konsekwencji, w ocenie Kolegium, stwierdzenie w takim orzeczeniu braku możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności nie pozwala na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto, organ odwoławczy podkreślił, że stosowne orzeczenie nie może być zastąpione żadnym innym dokumentem, ani tym bardziej domniemaniem, że niepełnosprawność mogła powstać w okresie, o którym mowa w art. 17 ust. 1b omawianej ustawy. Ustawodawca wymaga bowiem, by w orzeczeniu właściwej jednostki - powiatowego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności lub wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności - zostało wprost i bez żadnych wątpliwości ustalone, że niepełnosprawność powstała w okresie o którym mowa w art. 17 ust. 1b omawianej ustawy. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego nakładają na organy obowiązek wydania decyzji o charakterze związanym, co oznacza, że przyznanie świadczenia może nastąpić wyłącznie po spełnieniu wszystkich przesłanek wynikających z przepisów prawa - w tym przypadku z art. 17 ust. 1 i ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jednocześnie Kolegium wskazało, że jakkolwiek Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 stwierdził, że art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji to skutkiem tego orzeczenia (jak wynika z uzasadnienia wyroku) nie jest jednak uchylenie przepisu art. 17 ust. 1b ustawy ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Ustawodawca ma natomiast obowiązek poprawić stan prawny w tym zakresie i przywrócić równe traktowanie opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Kolegium podniosło, że na dzień wydawania decyzji przepis art. 17 ust. 1b ww. ustawy nie został zmieniony. Przyznanie zaś świadczenia pielęgnacyjnego wbrew przepisom ustawy o świadczeniach rodzinnych wywołałoby zdaniem organu odwoławczego ten skutek, że decyzja z powodu rażącego naruszenia prawa byłaby nieważna. Organ musi działać zgodnie z przepisami prawa materialnego, a te wykluczają objęcie skarżącego tą formą świadczenia. Ponadto Kolegium wskazało w decyzji, że osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2013 r. poz. 1439) ciąży obowiązek alimentacyjny, którzy nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji przysługuje specjalny zasiłek opiekuńczy, którego zasady przyznawania reguluje art. 16a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W celu ustalenie prawa do tego świadczenia należy złożyć stosowny wniosek do MOPS [...]. Ze skargą na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r., do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wystąpił K. K., kwestionując jej prawidłowość. Skarżący ponownie wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. oraz na okoliczność, iż jego matka wymaga całodobowej opieki. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje. Skarga jest uzasadniona. Podstawę materialnoprawną decyzji Burmistrza Miasta i Gminy [...] z dnia [...] marca 2015 r. stanowił m. in. przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2015 r., poz. 114) – dalej powoływana jako "u.ś.r.". W myśl art. 17 ust. 1 tej ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia (pkt 2). Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] utrzymując w mocy, decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r., rozstrzygnięcie organu I instancji wskazało, że podstawą odmowy przyznania K. K. świadczenia pielęgnacyjnego było niespełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium stwierdziło bowiem, że matka wnioskodawcy jest osobą legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przymiot niepełnosprawności uzyskała od [...] lutego 2012 r., a więc niewątpliwie po ukończeniu 25 roku życia. Z drugiej strony, organ odwoławczy wskazał jednak, że w orzeczeniu o niepełnosprawności nie podano daty powstania niepełnosprawności zaś organy administracji nie są kompetentne do jej ustalenia we własnym zakresie. Ta okoliczność powoduje więc, iż nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. W związku z powyższym należy stwierdzić (na co zresztą wskazało Kolegium), iż powyższy przepis, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) orzekł, że przepis ten w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zdaniem Trybunału "przesłanka wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, stanowiąca warunek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, powoduje zróżnicowanie sytuacji prawnej w gronie opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Takie zróżnicowanie w wersji przyjętej przez ustawodawcę nie ma konstytucyjnego uzasadnienia. Ustawodawca powinien w jednakowy sposób uregulować prawo do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunów osób niepełnosprawnych, które nie są dziećmi. Konstytucja nie stwarza bowiem podstaw różnicowania sytuacji prawnej podmiotów należących do tej grupy. Takie zróżnicowanie mogłoby być uznane za uzasadnione tylko, gdyby opierało się na obiektywnych kryteriach odnoszących się do oceny całokształtu sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej." Należy też zauważyć, że Trybunał nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis (we wskazanym w wyroku zakresie) domniemania konstytucyjności. Skoro stwierdzona została niezgodność z Konstytucją danego przepisu, to Sąd nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę. W konsekwencji, jeżeli organy odmawiając przyznania wnioskodawcy pomocy finansowej rozstrzygnęły na podstawie przepisu uznanego za niekonstytucyjny, to Sąd z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i b) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r. 270 ze zm.) oraz art. 152 tej ustawy, orzekł jak w sentencji wyroku. Rozpoznając sprawę ponownie organ winien, uwzględniając stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w uzasadnieniu wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, rozważyć czy skarżącemu przysługuje wnioskowane świadczenie w świetle pozostałych przepisów ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych.