I GZ 884/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia L. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 22 października 2015 r. sygn. akt V SA/Wa 1863/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 22 października 2015 r. sygn. akt V SA/Wa 1863/15 odmówił L. L. (skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, iż podpisał z żoną umowę majątkową małżeńską ustanawiającą rozdzielność majątkową między małżonkami, nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, dzieci (dwóch synów) mieszkają z matką. Skarżący stara się uczestniczyć w ich wychowaniu, ale z powodu sytuacji finansowej nie współuczestniczy w ponoszeniu kosztów ich utrzymania. Stwierdził również, że rachunki bankowe oraz inne składniki majątku, w tym mieszkanie [...]), zostały zajęte przez organy egzekucyjne. W konsekwencji nie posiada on środków nawet na bieżące utrzymanie. Pomaga mu sporadycznie żona przekazując środki pieniężne na utrzymanie. Do dochodów zaliczył czynsz dzierżawny w łącznej wysokości [...] zł. W związku z tym, że złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Skarżący przedstawił [...]i [...]za [...] r., a także pismo prezesa spółki [...]., w którym zawarto żądanie opuszczenie przez skarżącego lokalu, który zajmuje bez tytułu prawnego. Ponadto skarżący wyjaśnił, że czynsz z najmu mieszkania w kwocie [...] zł jest jego jedynym źródłem dochodu. Wskazał, iż mieszka w mieszkaniu należącym do [...] Spółki Akcyjnej, która domaga się, aby ten lokal opuścił, nie ponosi w związku z tym żadnych opłat. Skarżący nie jest zarejestrowany jako bezrobotny, nie korzysta z pomocy społecznej, nie prowadzi działalności gospodarczej. Wskazał również, że nie mieszka z żoną, która udziela mu pomocy w formie pieniężnej "maksymalnie dwa razy dała mu [...] zł" także "częstuje go obiadem", natomiast żona nie ponosi wydatków związanych z jego utrzymaniem. Wnioskodawca oświadczył, iż gospodarstwo domowe prowadzi sam, zaś jego miesięczne wydatki wynoszą [...] -[...] zł na jedzenie i środki higieny. Nadto wskazał, że nie posiada rachunków bankowych, które zostały zamknięte, jednakże nie może przedstawić zaświadczenie bankowego w tym przedmiocie, z uwagi na to, iż jest ono odpłatne. Według Sądu I instancji skarżący nie wykazał spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący nie wykonał wezwania Sądu do nadesłania określonych dokumentów, co uniemożliwiło ocenę jego możliwości finansowych. Za wątpliwe Sąd uznał utrzymywanie się przez skarżącego z kwot ok. [...] -[...] zł miesięcznie, przy jednoczesnym oświadczeniu o braku zatrudnienia i milczeniu w kwestii jego poszukiwania. Odnosząc się z kolei do kwestii umowy o rozdzielności majątkowej, Sąd zauważył, że odnosi się ona do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków wynikających z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w tym polegających na udzielaniu pomocy finansowej, także w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. L. L. złożył zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej: p.p.s.a.), przez odmowę zwolnienia od konieczności uiszczenia opłaty od skargi w sytuacji, gdy z przedstawionych dokumentów i oświadczeń jednoznacznie wynika zasadność jego wniosku. W uzasadnieniu podniósł, że nie mieszka z żoną i ma z nią rozdzielność majątkową, zatem żona nie ma obowiązku wykazywania przed skarżącym swoich dochodów, ani posiadanego majątku. Podniósł także, że Sąd w sposób faktyczny i logiczny nie przeanalizował przyczyn nie złożenia niektórych dokumentów. Stwierdził też, że nadmierna wysokość kosztów sądowych w tej sprawie może być potraktowana jako ograniczenie jego prawa do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy podkreślić, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 p.p.s.a. ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych z jej udziałem w sprawie. Tak więc podmiot wnoszący skargę do sądu administracyjnego powinien partycypować w kosztach związanych z prowadzeniem postępowania. Instytucja prawa pomocy ma natomiast charakter wyjątkowy - jest ono przyznawane osobom będącym w trudnej sytuacji materialnej. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Orzeczenie w tej sprawie Sąd wydaje na podstawie oświadczenia strony, mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i we wskazanych przez stronę dowodach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Wniosek taki powinien zatem zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uznał, że wskazane przez skarżącego okoliczności mające decydować o przyznaniu prawa pomocy nie są dla Sądu wystarczające, gdyż skarżący nie przedstawił stosownych informacji dotyczących utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę dokonaną przez Sąd I instancji. Przedstawione przez skarżącego informacje należy uznać za niewystarczające do odtworzenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Naczelny Sąd Administracyjny, po dokonaniu analizy całości nadesłanych danych uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, iż nie można podzielić argumentacji skarżącego, że jego żona nie ma obowiązku wykazywania przed nim swoich dochodów, ani posiadanego majątku. Okoliczność pozostawania skarżącego w rozdzielności majątkowej z żoną nie może uzasadniać zaniechania oceny sytuacji materialnej strony. Stosownie bowiem do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 tej ustawy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej. W razie ustanowienia rozdzielności majątkowej, małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. Wykazanie zatem sytuacji materialnej obojga małżonków, przynajmniej w zakresie wystarczającym do scharakteryzowania rzeczywistych możliwości płatniczych małżonka domagającego się dofinansowania z budżetu państwa, jest w postępowaniu w przedmiocie przyznania prawa pomocy konieczne (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r., sygn. akt I GZ 313/15). Wskazać należy, że z przedstawionych wybiórczo dokumentów przez skarżącego nie sposób ustalić, jakie faktycznie dochody osiąga, jakie są jego koszty utrzymania i czy faktycznie nie posiada środków na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Nie można również podzielić argumentacji skarżącego, że skoro zostały zamknięte posiadane przez skarżącego rachunki bankowe, to dla oceny jego sytuacji materialnej nie ma znaczenia przedstawienie dokumentu potwierdzającego ten fakt oraz historii rachunku. Nie budzi bowiem wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że odmowa przedstawienia ww. dokumentów uniemożliwiła dokonanie przez Sąd I instancji rzeczywistej oceny sytuacji majątkowej skarżącego. Usprawiedliwieniem dla odmowy przedstawienia tych dokumentów nie może być podnoszona przez skarżącego okoliczność, że z uzyskaniem tych dokumentów wiążą się koszty. Należy bowiem podkreślić, że to strona domagająca się przyznania prawa pomocy powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że zwolnienie od kosztów sądowych jak wspomniano powyżej jest okolicznością wyjątkową i nakłada na wnioskodawcę obowiązek udowodnienia konieczności zastosowania tej instytucji. Zatem, oświadczenia co do trudnej sytuacji majątkowej, jak również wybiórczo przedstawione dokumenty nie mogą uzasadniać przyznania pomocy w tym zakresie. W związku z tym, że w rozpoznawanej sprawie skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez Sąd I instancji odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie narusza prawa. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a., oddalił zażalenie.