II GZ 707/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Robotowska po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. K. B.-C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 24 sierpnia 2015 r., sygn. akt I SA/Gd 568/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. K. B.-C. i M. J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] grudnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie określenia kwoty dotacji przypadającej do zwrotu do budżetu miasta postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. objętym zażaleniem postanowieniem z dnia 24 sierpnia 2015 r., sygn. akt I SA/Gd 568/15 odmówił A. K. B.-C. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. K. B.-C. i M. J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] grudnia 2014 r. w przedmiocie określenia kwoty dotacji przypadającej do zwrotu do budżetu miasta. I Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2015 r. (formularz PPF), dołączonym do skargi na opisaną wyżej decyzję, A. K. B.-C. (dalej: skarżąca) zwróciła się o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu wniosku podała, że w jej małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, małżonkowie zamieszkują osobno. Strona posiada trzy nieruchomości: dom o powierzchni 100 m2, mieszkanie o powierzchni 106,21 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 0,9585 ha, na których ustanowione zostały hipoteki na rzecz banków (778.469,39 zł), gminy (1.207.908,70 zł) oraz osoby prywatnej (23.191,10 zł), źródłem utrzymania skarżącej oraz jej dwóch małoletnich córek są dochody skarżącej z wynagrodzenia za pracę na stanowisku dyrektora do spraw dydaktycznych w kwocie 2.081,51 zł netto (2.800 zł brutto) miesięcznie oraz alimenty na rzecz jednej z córek w kwocie 500 zł miesięcznie. Poza nieruchomościami wykazanymi w druku PPF skarżąca posiada także zabudowane grunty rolne o powierzchni 0,5616 ha, zaś wskazana nieruchomość rolna kwalifikowana jest jako lasy. W odpowiedzi na wezwanie Sądu do uzupełnienia wniosku skarżąca przedłożyła m.in. odpisy zeznań podatkowych PIT-28 i PIT-36 z załącznikiem PIT/B i PIT/O za lata 2013 -2014 r. w których za rok 2013 wykazała dochody z najmu/dzierżawy w wysokości 36.260,15 zł, ze stosunku pracy w wysokości 90.660,61 zł, z działalności gospodarczej w wysokości 41.686,88 zł (deklarując przychód w kwocie 102.239,57 zł i koszty jego uzyskania w wysokości 60.552,69 zł), dochód w spółce, w której posiadała 30% udziałów, w wysokości 1.060,27 zł oraz stratę w spółce jawnej, w której posiadała 65% udziałów, w wysokości 3.915,94 zł, zaś za 2014 r. zadeklarowała wyłącznie dochody ze stosunku pracy w wysokości 47.195,70 zł. Przedłożyła również historię rachunku bankowego w [...] za okres od 23 stycznia do 22 kwietnia 2015 r., którego saldo końcowe wynosiło 75,05 zł; kopie faktur za: gaz za okres od 9 lutego do 7 kwietnia 2015 r. na kwotę 1.154,19 zł, za energię elektryczną za okres od 9 grudnia 2014 r. do 12 lutego 2015 r. na kwotę 730,18 zł oraz za wizytę u ortopedy w dniu [...] stycznia 2015 r. na kwotę 80 zł; kopię karty wymiaru opłat za lokal mieszkalny, odpisy wyroków zasądzających alimenty na rzecz małoletniej córki w kwocie 500 zł miesięcznie; harmonogramy spłat dwóch kredytów hipotecznych zaciągniętych przez skarżącą, których salda na kwiecień 2015 r. wynosiły 230.125,42 zł i 260.249,08 zł, łączna miesięczna rata wynosi 3.401 zł, zaś skarżąca nie ma zaległości w ich spłacie, Odmawiając uwzględnienia wniosku skarżącej na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej: p.p.s.a.), Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że sytuacja finansowa wnioskodawczyni pozostaje niejasna, a wątpliwości budzi przede wszystkim stan środków pieniężnych, jakimi wnioskodawczyni faktycznie dysponuje. Sąd podkreślił, iż skarżąca konsekwentnie utrzymuje, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, wychowując dwie małoletnie córki (15 lat i 3 lata). Na dzień złożenia oświadczenia na formularzu PPF źródłem utrzymania skarżącej i córek było wypłacane skarżącej wynagrodzenie za pracę, które wynosiło średnio 2.081,51 zł netto miesięcznie oraz zasądzone w kwocie 500 zł alimenty na rzecz starszej córki. Aktualnie średnie miesięczne wynagrodzenie skarżącej wynosi 1.214,31 zł netto i jest niższe o 867,20 zł od kwoty zadeklarowanej we wniosku. Dodatkowo, od marca br. skarżąca otrzymuje miesięcznie kwotę 500 zł od ojca młodszej córki na jej utrzymanie. Tym samym należało przyjąć, że średnie miesięczne dochody skarżącej i jej rodziny w chwili wniesienia przez nią przedmiotowego żądania wynosiły łącznie 2.581,51 zł, zaś obecnie kształtują się one na poziomie 2.214,31 zł. Natomiast średnie miesięczne wydatki skarżącej, ustalone na podstawie nadesłanych dokumentów, do których zaliczono spłatę dwóch kredytów bankowych (3.400 zł), opłaty za lokal mieszkalny (288,34 zł), gaz (645,09 zł) i energię elektryczną (365,09 zł) oraz składki na ubezpieczenie (polisę – 312 zł), wynoszą 5.010,52 zł. WSA zauważył przy tym, że w kwocie tej nie zostały uwzględnione pozostałe bieżące wydatki, jakie bez wątpienia skarżąca ponosi na wyżywienie trzyosobowej rodziny, zakup środków czystości, odzieży, obuwia, opłaty za telefon oraz koszty związane z użytkowaniem samochodu (nawet jeśli są nieznaczne, co podniesiono w sprzeciwie). Strona nie wyjaśniła również, z jakich środków opłaciła koszty zabiegu operacyjnego w wysokości 4 900 zł. Po analizie przedłożonego materiału dowodowego Sąd uznał, że sytuacja finansowa skarżącej, pomimo przedłożenia przez nią wymaganych dokumentów, nadal budzi uzasadnione wątpliwości. W kontekście wysokości udokumentowanych przez skarżącą wydatków nadal nie sposób ustalić, jaka jest rzeczywista wysokość dochodów osiąganych przez skarżącą i posiadanych przez nią środków pieniężnych. Skoro okoliczność ta nie została wyjaśniona przez skarżącą w sposób przekonujący, to nie sposób stwierdzić, czy skarżąca jest w stanie ponieść koszty sądowe w niniejszej sprawie, czy też nie, a jeśli tak, to w jakiej części. W tej sytuacji, w ocenie Sądu pierwszej instancji, wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i nie pozwala uznać, że wnioskodawczyni nie jest w stanie uiścić należnego wpis sądowego od skargi. II W zażaleniu na powyższe postanowienie A. K. B.-C. wniosła o jego uchylenie w całości, ewentualnie o uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu skarżąca zarzuciła naruszenie art. 252 § 1 p.p.s.a. poprzez błędną wykładnię, a w rezultacie niewłaściwe zastosowanie tego przepisu poprzez wadliwe przyjęcie, że wnioskodawczyni nie wyjaśniła kluczowych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistych możliwości płatniczych, a nadesłane przez nią dokumenty nie pozwalają uznać, że nie jest ona w stanie uiścić należnego wpisu sądowego od skargi. Skarżąca podniosła również błąd w ustaleniach faktycznych polegający na niewłaściwej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz braku weryfikacji innych źródeł dowodowych, o których Sąd pierwszej instancji powziął wiedzę w trakcie prowadzonego postępowania, co w rezultacie doprowadziło Sąd do mylnego przekonania, iż zachodzi podstawa do odmowy przyznania prawa pomocy. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Instytucja prawa pomocy ma więc na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Korzystanie z prawa pomocy, zgodnie z dyspozycją art. 246 p.p.s.a., musi być związane z wystąpieniem szczególnych okoliczności, przez wzgląd na które udział strony w postępowaniu jest obiektywnie i rzeczywiście niemożliwy bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. w postanowieniu z dnia 16 grudnia 2010r., sygn. akt II GZ 409/10; niepubl.) jednolicie przyjmuje się, iż ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa i to strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien wykazać, należycie udowodnić oraz udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie informacji przekazanych przez stronę Sąd dokonuje merytorycznej oceny pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powyższe nie stoi w sprzeczności z treścią art. 252 § 1 p.p.s.a., którego naruszenie zarzuciła skarżąca. Starając się o zwolnienie od kosztów sądowych skarżąca winna wykazać, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie – zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Tymczasem, z nadesłanych przez skarżącą dokumentów wynika, że zadeklarowane i udokumentowane przez skarżącą dochody nie wystarczają nawet na pokrycie połowy ponoszonych przez nią wydatków. Wątpliwości co do środków pieniężnych, jakimi faktycznie dysponuje skarżąca potęguje fakt, że nie posiada ona oszczędności, i – jak twierdzi – nie otrzymuje pomocy ani finansowej, ani rzeczowej od rodziny, czy też od osób prywatnych, a jednocześnie nie posiada zaległości w spłacie swoich zobowiązań kredytowych. Skarżąca przedłożyła wprawdzie przy zażaleniu powiadomienie o stanie zaległości z tytułu opłat za mieszkanie i media, jednak jest to informacja niepełna, gdyż nie zawiera rozliczenia kosztów za rok 2015 oraz stanu zgromadzonych środków na funduszu remontowym. Skarżąca wskazała, że do stycznia/lutego 2015 r. korzystała ze zgromadzonych wcześniej oszczędności, które wyczerpała. Wyjaśniła również, że na bieżące koszty związane z utrzymaniem swoim i córek w części przekraczającej kwotę osiąganych przez nią dochodów uzyskuje pomoc od swojego ojca oraz męża w wysokości od 500 zł do 1000 zł od każdego z nich miesięcznie oraz korzysta z robionych przez nich zakupów na kwotę 500 zł miesięcznie. Skarżąca ocenia to jako "drobną pomoc". Otóż jak wynika z prostego wyliczenia pomoc ta może sięgać nawet 2500 zł miesięcznie, co trudno uznać za "drobną pomoc", "niewystarczającą do stabilnej egzystencji". Biorąc pod uwagę opisane wyżej źródła dochodu skarżącej, a także majątek nieruchomy, jak i ruchomy Naczelny Sąd Administracyjny ocenił, iż WSA prawidłowo uznał, iż skarżąca nie wyjaśniła faktycznej sytuacji finansowej swojej rodziny. Nie ma podstaw, aby uznać wnioskodawczynię za osobę żyjącą w niedostatku, ubogą, zdolną do zaspokojenia wyłącznie kosztów koniecznego utrzymania. Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 10 listopada 2015 r., sygn. akt I OZ 1455/15, publ. CBOSA). Poglądu tego nie zmienia fakt, iż trzy nieruchomości należące do skarżącej są obciążone hipoteką. Stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Argumentem za przyznaniem prawa pomocy nie może być też fakt zaciągnięcia przez wnioskodawcę kredytu gotówkowego oraz kredytu z rachunku karty kredytowej i ich spłaty rat miesięcznych. Obowiązek spłaty zobowiązań finansowych ma oczywiście wpływ na sytuację majątkową strony, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o przyznaniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dbałość o płynność finansową i regulowanie zobowiązań prywatnoprawnych nie wyklucza konieczności regulowania nie mniej ważnych należności o charakterze publicznoprawnym, np. wpisu sądowego. Zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1146/15, niepubl.). Skarżąca w zażaleniu podniosła również błąd w ustaleniach faktycznych polegający na niewłaściwej ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz braku weryfikacji innych źródeł dowodowych, o których Sąd pierwszej instancji powziął wiedzę w trakcie prowadzonego postępowania, co w rezultacie doprowadziło Sąd do mylnego przekonania, iż zachodzi podstawa do odmowy przyznania prawa pomocy. Z treści uzasadnienia zażalenia nie wynika, jakich to faktów Sąd pierwszej instancji nie wziął pod uwagę, nie dostrzegł bądź błędnie ocenił – mimo, iż – jak uważa skarżąca – "powziął o nich wiedzę w trakcie prowadzonego postępowania". Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, iż znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej ją do przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Tym samym, ocena zawarta w zaskarżonym postanowieniu, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie może budzić wątpliwości. Zażalenie należało zatem oddalić na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.