I OZ 1455/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia G.M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 19 sierpnia 2015 r. sygn. akt II SA/Rz 507/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G.M. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia oddalić zażalenie. G.M. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie o przyznanie jej w niniejszej sprawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, wskazując na swoją trudną sytuację materialną. W przedłożonym urzędowym formularzu wniosku (PPF) podniosła, że jedynym źródłem jej utrzymania jest emerytura w kwocie 2.244 zł netto. Oświadczyła, że nie posiada żadnych oszczędności, akcji, obligacji i udziałów, ani wartościowych ruchomości. Jest właścicielką domu o powierzchni [...] m² (w którym znajdują się dwa mieszkania o powierzchni po [...] m²) oraz nieruchomości rolnej o pow. [...] ha. Wskazała, że uzyskiwany dochód przeznaczany jest w całości na następujące wydatki: 750 zł – żywność, 250 zł – leczenie, 450 zł – utrzymanie domu, 100 zł – odzież, 60 zł – środki higieny osobistej, 64 zł – podatki i opłaty, 400 zł – bieżące remonty mieszkania, 120 zł – telefon, 50 zł – opłaty sądowe. Skarżąca nadesłała także wyciąg z rachunku bankowego z wolnymi środkami na dzień 22 czerwca 2015 r., wynoszącymi 0,27 zł. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie postanowieniem z dnia 26 czerwca 2015 r. sygn. akt II SA/Rz 507/15 odmówił G.M. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznając, że nie wykazała ona spełnienia ustawowych przesłanek do jego przyznania. Na skutek sprzeciwu skarżącej, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie postanowieniem z dnia 19 sierpnia 2015 r. sygn. akt II SA/Rz 507/15 odmówił G.M. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia w pierwszej kolejności podał, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658). Postępowanie sądowe zostało zainicjowane skargą wniesioną przed tą datą, dlatego też – w myśl art. 2 ustawy nowelizującej – przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.) stosuje się w brzmieniu dotychczasowym. Zgodnie z jego treścią, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W ocenie Sądu pierwszej instancji sytuacja materialna i rodzinna skarżącej – prowadzącej jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie uzasadnia uwzględnienia jej wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Osiągając stały dochód w kwocie 2.244 zł netto miesięcznie jest ona w stanie samodzielnie pokryć wszystkie zadeklarowane wydatki, w tym te niezbędne do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Do wydatków takich nie można jednak zasadniczo zaliczyć ponoszenia każdego miesiąca kwoty 400 zł na "bieżące remonty mieszkania" o powierzchni [...] m², czy wydatku na telefon w kwocie 120 zł miesięcznie. Już tylko z tych pozycji możliwe jest dokonanie niewielkich comiesięcznych oszczędności, które pozwoliłyby w pierwszej kolejności na uiszczenie należnego w sprawie wpisu w kwocie 100 zł. Jest to bym bardziej uzasadnione, że niniejsze postępowanie zostało zainicjowane skargą wniesioną w dniu 7 kwietnia 2015 r., którą przekazano do Sądu w dniu 24 kwietnia 2015 r. Tak więc trwa ono 4 miesiące i już tylko kwota oszczędności w wysokości 25 zł miesięcznie pozwoliłaby uiścić wpis od skargi, a w przyszłości ewentualne inne należne koszty. Mając zatem świadomość zainicjowanego przez siebie i toczącego się postępowania, skarżąca przede wszystkim powinna poczynić starania do wygospodarowania niezbędnych środków na pokrycie jego kosztów, a dopiero gdyby nie było to realnie możliwe, a więc bez narażenia się na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, uzasadnione byłoby zwrócenie się o przyznania prawa pomocy. Instytucja ta służyć ma bowiem osobom bez dochodu, lub – pomimo wykorzystania wszystkich swoich możliwości i zasobów – osiągającym bardzo niskie dochody, dla których konieczność poniesienia kosztów sądowych stanowiłaby barierę nie do przezwyciężenia, a przez to ograniczenie prawa do sądu. Nie może ona natomiast być wykorzystywana do ochrony prywatnego majątku. Skarżąca nie znajdzie się w sytuacji zagrożenia zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych na skutek poniesienia nieznacznych kosztów sądowych, jakie mogą się wiązać z tym postępowaniem. Dlatego też, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd pierwszej instancji odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powyższe postanowienie stało się przedmiotem zażalenia G.M. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji i wniosła o jego uchylenie w całości oraz o zwolnienie z obowiązku uiszczania kosztów sądowych w części, ponad kwotę 20 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji w nim określonej (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – komentarz"; B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek; wydanie II – Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006; str. 554). Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżąca nie wykazała, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia z obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącą nie dają bowiem podstaw do uznania, iż nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Uwzględniając wskazane przez nią bieżące wydatki nie można przyjąć, iż prawo pomocy powinno zostać jej przyznane. Sąd pierwszej instancji szczegółowo przeanalizował miesięczne wydatki skarżącej i prawidłowo wskazał, że może ona poczynić stosowne oszczędności w celu opłacenia wszczętego przez nią postępowania sądowego. Ponadto skarżąca jest właścicielką domu o powierzchni [...] m² (w którym znajdują się dwa mieszkania o powierzchni po [...] m²) oraz nieruchomości rolnej o pow. [...] ha. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r. sygn. akt FZ 454/04, publ. CBOSA). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r. sygn. akt I OZ 144/11, publ. CBOSA). Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2005 r. sygn. akt I OZ 835/05, publ. CBOSA). Niewykorzystywanie posiadanego majątku w sytuacji, gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lutego 2010 r. sygn. I OZ 110/10, publ. CBOSA). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie. Posiadany majątek może także przynosić potencjalne korzyści, takie jak zabezpieczenie pożyczki lub kredytu (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt I FZ 227/08 oraz z dnia 19 października 2010 r. sygn. akt II GZ 294/10, publ. CBOSA). Podkreślić należy, iż dochody uzyskiwane przez stronę są na tyle wysokie, że pozwalają na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie obejmują jedynie wpis od skargi w kwocie 100 zł. Zwolnienia od kosztów sądowych nie uzasadnia również twierdzenie skarżącej, że musi rozważyć wynajęcie adwokata z wyboru, tym bardziej, że nie wnosiła ona o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie trafnie wywiódł, iż w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec skarżącej art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., a w konsekwencji, że wniosek G.M. o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.