II GZ 244/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia M. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z dnia 23 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Sz 347/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. postanowieniem z dnia 23 grudnia 2015 r. odmówił M. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia [...] stycznia 2015 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. I M. G. wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. W złożonym wniosku strona wskazała, że do 1 września 2015 r. pozostawała osobą bezrobotną, ewentualnie pracowała dorywczo lub na umowach na czas określony. Firma skarżącego przynosiła straty, w konsekwencji czego nie opłacał on składek ZUS i wpadał w kolejne zadłużenia. Skarżący oświadczył, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną, razem osiągają dochód miesięczny brutto w wysokości 4.000 zł, który w 90% przeznaczają na pokrycie zaległości płatniczych. Nadto wskazał, że oprócz domu o pow. 120 m2 nie posiada żadnego innego majątku. Referendarz sądowy wezwał skarżącego do przedłożenia dokumentów w postaci: - zeznań podatkowych skarżącego oraz jego żony za 2014 r.; - wyciągów z wszystkich rachunków bankowych skarżącego oraz jego żony od 15 sierpnia do 15 października 2015 r.; - zaświadczenia pracodawcy skarżącego o zatrudnieniu oraz wysokości miesięcznego wynagrodzenia za ostatni miesiąc; - dodatkowego oświadczenia o wysokości zobowiązań skarżącego i stałych wydatkach wraz z dokumentami potwierdzającymi wysokość ponoszonych wydatków na utrzymanie skarżącego i jego rodziny z okresu 3 miesięcy. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący przesłał: - niepodpisane oświadczenie z 12 listopada 2015 r. o ponoszonych wraz z żoną stałych wydatkach; - przelewy bankowe emerytury na konto żony skarżącego z 22.10.2015 r. w wys. 1.866,39zł, z 24.09.2015 r. w wys. 1.758,31 zł, z 24.08.2015 r. w wys. 1.815,94 zł; - przelewy bankowe wynagrodzenia skarżącego za październik 2015 r. w wys. 2.334,58 zł wraz z dodatkiem 1.227,98 zł oraz za wrzesień 2015 r. 2.334,58 zł wraz z dodatkiem 813,77 zł; - zeznanie PIT-36 o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2014 złożonym wspólnie z małżonkiem, w którym skarżący wykazał osiągnięty dochód w wysokości 3.052,03 zł, a żona w wysokości 37.611,27 zł; - zaświadczenie od pracodawcy, informujące że skarżący jest zatrudniony na stanowisku wychowawcy świetlicy od 1.09.2015 r. do 31.08.2016 r. Postanowieniem z 19 listopada 2015 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w S. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata. Od powyższego postanowienia strona złożyła sprzeciw, wnosząc o przyznanie prawa pomocy lub zezwolenie na samodzielne napisanie "odwołania" od wyroku sądu administracyjnego. W uzasadnieniu podniesiono, że do wniosku o przyznanie pomocy prawnej dołączone zostało oświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym, dochodach i źródłach utrzymania, a także przedstawione zostały wydatki ponoszone na utrzymanie. Nadto skarżący wskazał, że przez 5 lat był osobą bezrobotną, więc wykazane dochody przeznacza na spłatę długów. Postanowieniem z dnia 23 grudnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd stwierdził, że skarżący, wnioskując o prawo pomocy w postaci ustanowienia adwokata, był zobowiązany do wykazania, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Tymczasem przedstawione przez niego informacje o stanie rodzinnym, majątku i dochodach nie dały podstaw do twierdzenia, że nie jest on w stanie ponieść kosztów pełnomocnika z wyboru bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie WSA, analiza przedstawionych we wniosku informacji oraz nadesłanych dokumentów wykazała, iż pomimo przeznaczenia części dochodów na spłaty kredytów i pożyczek, przejazdy do pracy, utrzymanie mieszkania i zaspokajanie bieżących wydatków związanych z zakupem żywności, środków czystości itp., to jednak pozostała część dochodu skarżącego pozwala na opłacenie zastępstwa adwokackiego. Z przelewów bankowych wynika, że sytuacja finansowa skarżącego jest w rzeczywistości inna niż opisana we wniosku, bowiem we wrześniu 2015 r. skarżący wraz z żoną dysponowali kwotą netto w wysokości 4.906,66 zł, a w październiku 5.428,95 zł. Natomiast z zestawienia wydatków wynika, że na miesięczne utrzymanie (w tym spłaty wskazanych kredytów i pożyczek) wydatkowana jest kwota ok. 4.200 zł. Tym samym przedstawione kwoty obrazują, że strona jest w stanie poczynić oszczędności, które przeznaczy na opłacenie kosztów zastępstwa adwokackiego przed NSA. Sąd I instancji podkreślił, że w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego wnioskodawca nie przedłożył wszystkich wymaganych dokumentów, a w szczególności oprócz potwierdzeń przelewów nie przedłożono żądanego wyciągu ze wszystkich rachunków bankowych za okres od 15 sierpnia do 15 października 2015 r., co uniemożliwiało pełną analizę ponoszonych wydatków oraz ocenę rzeczywistej sytuacji finansowej. Złożone oświadczenie o ponoszonych przez stronę wydatkach nie zostało podpisane, ani też nie załączono do niego żadnych dowodów na potwierdzenie wykazanych wydatków. Z uwagi zatem na istniejące braki w dokumentacji oraz ogólnikowy charakter informacji zawartych w złożonym oświadczeniu majątkowym Sąd uznał, że wnioskodawca nie wykazał, iż spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. WSA podkreślił, że nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia wówczas, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych podmiotu nie są znane, bowiem skarżący wybiórczo traktuje obowiązek złożenia odpowiednich dokumentów czy oświadczeń w tym przedmiocie. Rzeczą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie skarżący nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata. Wnoszący zażalenie wraz z żoną osiąga dochód w wysokości od 4.000 zł do nawet 5.400 zł, zatem w ocenie WSA, kwota, która pozostaje po uiszczeniu deklarowanych wydatków, pozwala na wygospodarowanie środków potrzebnych do pokrycia kosztów sporządzenia skargi kasacyjnej i zastępstwa przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Sąd podkreślił, że koszty sądowe należy traktować jak wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami, a ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien w pierwszej kolejności poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Uiszczenie wpisu sądowego, przy prawidłowym gospodarowaniu posiadanym dochodem, granic tych nie powinno przekroczyć. Sąd I instancji nie uwzględnił wniosku o zezwolenie na samodzielne sporządzenie skargi kasacyjnej. W tym zakresie przywołano treść art. 178 oraz art. 175 § 1 - 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.), wskazujących na podmioty, które są uprawnione do sporządzenia skargi kasacyjnej oraz na konsekwencję w postaci jej odrzucenia w sytuacji wniesienia skargi niedopuszczalnej. II Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł M. G. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że zaskarżone postanowienie uniemożliwia skarżącemu wniesienie skargi kasacyjnej z powodu niedysponowania środkami finansowymi umożliwiającymi pokrycie kosztów adwokata. Wnoszący zażalenie stwierdził, że swoją sytuacje materialną przedstawił wyczerpująco we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślił, że pracuje na czas określony niespełna od roku, zaś wcześniej był osobą bezrobotną przez okres ponad 5 lat. Niezależnie od uzyskiwanych aktualnie dochodów jego sytuacja finansowa jest bardzo zła, bowiem spłaca długi powstałe w okresie pozostawania bez pracy. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne, zatem nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy Sąd I instancji dokonał trafnej jego oceny. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły ustawowe przesłanki przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Obowiązek ten sprowadza się nie tylko do przywołania poprzez złożenie odpowiednich oświadczeń o swojej sytuacji, ale również do przedstawienia dowodów potwierdzających podniesione we wniosku okoliczności mające przemawiać za jego zasadnością. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. Wnioskujący ma zatem przekonać sąd o tym, że jego sytuacja materialna nie pozwala na pokrycie kosztów toczącego się postępowania. Ponadto zauważyć należy, że podmiot występujący na drogę postępowania sądowego winien mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Podkreślenia nadto wymaga, że stosownie do treści art. 255 p.p.s.a. w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest na wezwanie złożyć, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów. W rozpoznawanej sprawie skarżący został wezwany do przedłożenia dokumentów oraz dodatkowych informacji obrazujących jego sytuację majątkową, jednak nie wykonał tego żądania we wskazanym zakresie. Wobec braku po stronie wnioskodawcy dbałości o swoje interesy w toczącym się postępowaniu sądowoadministracyjnym i braku, pomimo wezwania Sądu I instancji, wyciągów bankowych skarżącego i jego żony za okres od 15 sierpnia do 15 października 2015 r., ocena realnego stanu majątkowego oraz zdolności płatniczych skarżącego była niemożliwa, a w konsekwencji prawo pomocy we wnioskowanym zakresie, nie zostało stronie przyznane. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zaskarżone postanowienie Sądu I instancji jest prawidłowe. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżący nie wykazał w sposób przekonujący, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd usiłował, na podstawie nadesłanych przez stronę oświadczeń i informacji, dokonać analizy jej sytuacji materialnej, jednakże wobec nieprzesłania przez skarżącego wszystkich żądanych dokumentów i niewyjaśnienia wszystkich wątpliwości, WSA nie miał możliwości ustalenia, jakie są realne możliwości finansowe poniesienia kosztów w sprawie. W zakresie rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego WSA uznał, że zawarte we wniosku oświadczenia są niewystarczające i, działając zgodnie z powołanym powyżej przepisem art. 255 p.p.s.a., wezwał stronę do dodatkowych informacji i dokumentów. Brak dbałości o własne interesy poprzez niewypełnienie wezwania Sądu I instancji podważa wiarygodność przedstawionych informacji, wobec czego złożony wniosek może budzić uzasadnione wątpliwości, co do wiarygodności zawartych w nim oświadczeń. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 522/08, Sąd odmawia przyznania prawa pomocy, jeżeli podane we wniosku o przyznanie tego prawa fakty nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z przedstawionymi informacjami dotyczącymi majątku i dochodów. Wykazane w rozpoznawanej sprawie braki uniemożliwiają zatem uznanie, że wnioskujący o przyznanie prawa pomocy rzeczywiście nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z pokryciem kosztów sporządzenia skargi kasacyjnej przez pełnomocnika profesjonalnego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zasadnie uznał, iż faktyczna sytuacja materialna skarżącego nie została wykazana, a niemożność pokrycia kosztów toczącego się postępowania nie została wiarygodnie udokumentowana. Oświadczenia przedłożone przez wnioskodawcę oraz ich ogólnikowość, zdaniem NSA, nie pozwalają na ocenę jego pełnej sytuacji finansowej i realnych zdolności płatniczych. Należy również zwrócić uwagę na fakt, iż z treści złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że ponosi on znaczne wydatki na pokrycie prywatnych zobowiązań, w tym na spłatę długów, które pochłaniają 90% miesięcznych dochodów. Występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych. Oświadczenia i dokumenty, do nadesłania których Sąd I instancji wezwał wnioskodawcę miały na celu przedstawienie w sposób szczegółowy możliwości pokrycia przez stronę kosztów sporządzenia skargi kasacyjnej przez pełnomocnika profesjonalnego. Z uwagi na brak pełnych informacji, w oparciu o które możliwa byłaby ocena zasadności złożonego wniosku, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd I instancji prawidłowo uznał, iż okoliczności niniejszej sprawy nie pozwalały na jego pozytywne rozpoznanie. W oparciu o niepełne i nieuzupełnione w sposób wystarczający - na wezwanie Sądu - informacje, WSA zgodnie z prawem uznał złożony wniosek za niezasadny i odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W świetle przedstawionych okoliczności sprawy pozytywna ocena wniosku skarżącego nie mogła mieć miejsca, wobec ogólnikowości złożonych oświadczeń. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.