II OZ 1263/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stefana A. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 14 września 2016 r., sygn. akt II SA/Gd 289/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stefana A. na decyzję Pomorskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Gdańsku z dnia [...] marca 2015 r., nr [...] w przedmiocie rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: oddalić zażalenie. Wnioskiem złożonym w dniu 21 lipca 2015 r. skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 3 września 2015 r. odmówiono wnioskodawcy przyznania prawa pomocy W następstwie wniesienia sprzeciwu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku postanowieniem z dnia 30 listopada 2015 r. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy, a Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na powyższe rozstrzygnięcie - postanowieniem z dnia 29 stycznia 2016 r., sygn. akt II OZ 84/16. Skarżący wezwany do uiszczenia wpisu sądowego na podstawie zarządzenia z dnia 25 maja 2015 r. ponownie wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący wykazał w złożonym formularzu, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną Haliną A. Posiada w R. dom o pow. 180 m2 oraz mieszkanie w B. o pow. 60 m2. Wnioskodawca wskazał, że dużym obciążeniem są koszty leczenia i rehabilitacji. Posiadany dom wymaga remontu, a w mieszkaniu jest 38-letni piec wymagający wymiany. Wskazał również, że w stosunku do okoliczności, w których złożył poprzedni wniosek nastąpiła zmiana, albowiem brat jego żony zmarł pozostawiając gospodarstwo rolne z inwentarzem żywym, którym wnioskodawca musi się opiekować. Wnioskodawca wskazał również na poniesione koszty pogrzebu brata żony, które przekroczyły kwoty refundowane przez ZUS. Aktualnie musi zakupić pasze dla zwierząt oraz dojeżdżać do gospodarstwa, co generuje koszty na poziomie 1000 zł miesięcznie. W związku z uznaniem, że powyższe dane nie są wystarczające do rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku strony wezwano ją do ich uzupełnienia. W odpowiedzi wnioskodawca oświadczył, że nie posiada lokat dewizowych ani innych. Nie posiada także konta bankowego, przesłał wyciąg z rachunku małżonki z trzech miesięcy. Wskazał, że mieszkanie, którego jest właścicielem znajduje się w B. przy ul. P. W nim zamieszkuje z żoną, a miesięczne koszty wynoszą około 600 zł. Dom, którego jest właścicielem znajduje się w R. i jest on zamieszkiwany przez córkę wnioskodawcy i syna z rodziną. W R. także znajduje się dom po zmarłym bracie małżonki. Wnioskodawca wyjaśnił, że w październiku 2015 r. zmuszeni byli z żoną zakupić samochód Audi A6, rok produkcji 1999, o wartości 8000 zł, niezbędny do dojazdów do chorego brata. Do pisma zostały załączone dokumenty. Z nakazu podatkowego nieruchomości przy ul. R. wynika, że właścicielem jest małżonka wnioskodawcy, a oboje małżonkowie są właścicielami mieszkania przy ul. P. o pow. 73,55 m2 i domu w R. o pow. 187 m2. Małżonkowie otrzymują emerytury w kwocie 2073,57 zł i 1206,03 zł (3279,60 zł łącznie). Wnioskodawca przedstawił rachunki za media dotyczące mieszkania i domu. Postanowieniem z dnia 7 czerwca 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Na powyższe postanowienie skarżący wniósł sprzeciw, wskutek czego utraciło ono moc. Postanowieniem z dnia 14 września 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, ponownie rozpoznając wniosek, odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Jak wskazał Sąd, w orzecznictwie i doktrynie utrwalił się pogląd, zgodnie z którym udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Taka sytuacja w przypadku skarżącego nie ma miejsca. Na obecnym etapie niniejszego postępowania sądowego koszty sądowe, jakie musiałby ponieść wnioskodawca wynoszą 500 zł wpisu sądowego od skargi. Przy deklarowanych dochodach miesięcznych w kwocie łącznej 3279,60 zł wnioskodawca byłyby w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i żony. Z przedłożonego bowiem zestawienia miesięcznych i rocznych wydatków eksploatacyjnych wynika, że w skali miesiąca wydatkują łącznie na te cele około 492,06 zł, nie uwzględniając w tym wydatku w wysokości około 1000 zł na utrzymanie gospodarstwa rolnego. Sąd podkreślił przy tym, że w zestawieniu tym nie wyodrębniono kosztów utrzymania domu i mieszkania, ale potraktowano je zbiorczo, pomimo tego, że w kosztach utrzymania domu, według oświadczeń wnioskodawcy, partycypują jego dorosłe dzieci. W ocenie Sądu, skoro skarżącego wraz z małżonką stać na utrzymywanie dorosłej pracującej córki oraz partycypowanie w utrzymaniu domu, którego są właścicielami, a w którym mieszkają dorosłe dzieci, a także utrzymanie mieszkania, to nie można uznać wnioskodawcy za osobę spełniającą przesłankę przyznania prawa pomocy. W ocenie Sądu koszty ponoszone na utrzymanie domu w R. są w istocie dobrowolną darowizną wnioskodawcy i jego żony na rzecz ich dorosłych dzieci i nie mogą stanowić wydatków koniecznych dla utrzymania wnioskodawcy i jego żony uzyskujących pierwszeństwo przed obowiązkiem ponoszenia ustawowych kosztów sądowych. Podobnie rzecz ma się z poczynionym wydatkiem na zakup samochodu w wysokości 8.000 zł oraz wydatkami na utrzymanie gospodarstwa pozostawionego przez brata oraz na utrzymanie znajdującego się tam inwentarza żywego. Nie kwestionując braku formalnego potwierdzenia faktu dziedziczenia przez Halinę A. gospodarstwa po jej zmarłym bracie, nie można jednak nie uwzględnić związanych z tym gospodarstwem możliwości, które wnioskodawca winien wykorzystać w obliczu rosnących potrzeb. Skoro w skład gospodarstwa wchodzą aktywa podlegające obrotowi rynkowemu, tj. chociażby zwierzęta, to w celu pozyskania środków na utrzymanie gospodarstwa, należałoby o takie środki finansowe zadbać. Bierność skarżącego w tym zakresie nie może uzasadniać udzielenia mu pomocy przez Skarb Państwa przy prowadzeniu postępowania sądowego zainicjowanego jego skargą. Zdaniem Sądu, jeśli skarżący wraz z małżonką dobrowolnie wydatkują środki pieniężne na inne niż niezbędne i konieczne koszty swojego utrzymania, to znaczy ponoszą koszty utrzymywania domu, w którym mieszkają ich dorosłe dzieci, koszty utrzymania gospodarstwa rolnego, którego nie są formalnymi właścicielami, i znajdujących się tam zwierząt, to nie można uznać wnioskodawcy za osobę spełniającą przesłankę przyznania prawa pomocy. Inne koszty wskazywane przez wnioskodawcę jako konieczne, a to związane ze zniesieniem współwłasności czy pokryciem kosztów pochówku brata Haliny A. nie mają znaczenia dla oceny przedmiotowego wniosku. Wobec powyższego, Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie spełnia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na powyższe postanowienie Stefan A. wniósł zażalenie podnosząc, że stanowisko Sądu pierwszej instancji jest dla niego niezrozumiałe, gdyż przedstawił on jak mocno została osłabiona jego pozycja finansowa, która po śmierci brata i wypadkach losowych stała się jeszcze gorsza. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718 ze zm., dalej: P.p.s.a.) - przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadku osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w takiej sytuacji materialnej, która kwalifikowałoby go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Skarżącego nie można bowiem uznać za osobę rzeczywiście ubogą, pozbawioną środków do życia lub taką, której środki są bardzo ograniczone, bądź wystarczają tylko na podstawowe potrzeby. Przemawia przeciwko temu choćby fakt, że skarżący wraz z małżonką uzyskują stały miesięczny dochód w łącznej kwocie 3279,60 zł (emerytury) oraz to, że wydatkują oni środki finansowe nie związane z koniecznymi kosztami swojego utrzymania. W takiej sytuacji należało podzielić ocenę wyrażoną przez Sąd pierwszej instancji, że przy deklarowanych dochodach miesięcznych we wskazanej wyżej kwocie, nawet przy uwzględnieniu ponoszonych niezbędnych wydatków, wnioskodawca byłyby w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i żony, tj. koszty które na obecnym etapie sprawy sprowadzają się do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 500 zł. Należy ponadto zwrócić uwagę, że Sąd rozważając możliwość przyznania prawa pomocy kieruje się nie tylko aktualną sytuacją dochodową wnioskodawcy, lecz również jego stanem majątkowym, co w przypadku skarżącego nie pozostaje bez znaczenia, ponieważ jest on właścicielem mieszkania o pow. 73,55 m2 i domu o pow. 187 m2. Nie można pominąć również wskazanej przez Sąd pierwszej instancji okoliczności, że skarżącego stać dodatkowo na partycypowanie w utrzymaniu domu, którego jest właścicielem, a w którym mieszkają dorosłe dzieci. Trafnie Sąd pierwszej instancji zwrócił też uwagę na bierność wnioskodawcy w zakresie możliwego pozyskania aktywów związanych z gospodarstwem rolnym zmarłego brata żony. Tym bardziej, że ponosi on wydatki na utrzymanie tego gospodarstwa. Tymczasem instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa, a więc ubiegający się o taką pomoc powinien w każdym przypadku poczynić wszelkie możliwe czynności, które pozwolą mu na uiszczenie kosztów sądowych i dopiero wtedy, gdyby poczynione w ten sposób czynności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. Skarżący składając skargę mógł liczyć się z kosztami z tym związanymi i starać się zebrać potrzebne środki z dochodów uzyskiwanych w dłuższym okresie, które w jego przypadku, co istotne, mają charakter stały (emerytura). Pomimo tego skarżący nie uwzględnił i w dalszym ciągu nie uwzględnia konieczności posiadania środków związanych z wniesieniem przez niego w dniu 13 maja 2015 r. skargi na decyzję organu nadzoru budowlanego, tj. uiszczenia wpisu sądowego w wysokości określonej w zarządzeniu z dnia 25 maja 2015 r. Wobec powyższego, należało podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skarżący nie spełnia ustawowych przesłanek przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, czyli zwolnienia od obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił zażalenie oddalić.