II GZ 916/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Kręcisz po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia M. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 listopada 2015 r. sygn. akt V SA/Wa 3118/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. M. na postanowienie Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia 18 [...] 2015 r. nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej za urządzenie gier na automatach poza kasynem gry postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 3 listopada 2015 r. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia 18 [...] 2015 r. Nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej za urządzanie gier na automatach poza kasynem gry postanawia. W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) wniosku o przyznanie prawa pomocy M. M. (dalej jako: "wnioskodawca" lub "skarżący"), zastępowany przez pełnomocnika będącego adwokatem, wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z synem G. M. i bratem L. M., posiada dom o pow. [...] m2, natomiast nie posiada zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Wnioskodawca podał, że ani on, ani jego brat nie osiągają dochodów, natomiast syn osiąga dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości [...] zł miesięcznie. W uzasadnieniu wniosku podniósł, że nie posiada majątku, który mógłby spieniężyć, pozostaje na utrzymaniu syna. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o wskazane w wezwaniu dokumenty, pismem z dnia 17 [...] 2015 r. pełnomocnik skarżącego wskazał, że syn wnioskodawcy posiada samochód osobowy o wartości ok. [...] zł, natomiast jego brat jest współwłaścicielem nieruchomości gruntowej o pow. [...] m2 ([...] udziału). Skarżący, jego syn i brat posiadają rachunki bankowe, przy czym na rachunku bankowym skarżącego nie znajdują się żadne środki, na rachunku bankowym brata zgromadzono [...] zł, zaś na rachunku syna [...] zł. Syn wnioskodawcy posiada na utrzymaniu również żonę i dwoje dzieci. Miesięczne wydatki wnioskodawcy i osób, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe, wynoszą łącznie ok. [...] zł, na co składają się wydatki związane z utrzymaniem domu – ok. [...] zł oraz wydatki na wyżywienie, ubranie, leczenie w wysokości ok. [...] zł. Do pisma załączono odpisy zeznań podatkowych skarżącego, jego brata i syna za 2014 r., a także wyciągi z należących do nich rachunków bankowych. Postanowieniem z dnia 7 września 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W sprzeciwie od powyższego postanowienia wyjaśniono, że skarżący nie przedłożył umów o pracę brata i syna, gdyż nie dysponuje tymi umowami. W ocenie strony, okoliczność ta została jednak w sposób niebudzący wątpliwości została wykazana za pomocą wyciągów bankowych. Skarżący podniósł, że jego stan majątkowy i finansowy należy badać w wąskim zakresie, z ograniczeniem jedynie do jego dochodów i majątku. Zwrócił uwagę, że syn G. M. ma na swoim utrzymaniu żonę oraz dwoje małoletnich dzieci – jedno w wieku 8 lat, drugie kilkumiesięczne. Obowiązek alimentacyjny wobec zstępnych wyprzedza natomiast obowiązek względem ojca. Z tego powodu dochody osiągane przez G. M. należy pomniejszyć o kwotę, która jest przeznaczana na utrzymanie dzieci i żony. Skarżący wyjaśnił, że jego żona nie mieszka z nim obecnie ani nie przekazuje mu żadnych środków pieniężnych. W związku brak jest podstaw, aby jej dochody uwzględniać przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem skarżącego, analiza zestawienia sumy dochodów i zobowiązań bieżących w gospodarstwie domowym jednoznacznie świadczy o tym, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w kwocie [...] zł bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Bieżący bilans dochodów i wydatków jest praktycznie ujemny i skarżący nie jest w stanie wygospodarować kwoty potrzebnej na uiszczenie wpisu, nawet ograniczając wszelkie niezbędne wydatki do minimum. Skarżący jest bezrobotny i ma bardzo ograniczone możliwości zarobkowe. Wszystkie te okoliczności wskazują, zdaniem strony, że spełnia on wszystkie wymagane prawem przesłanki do uzyskania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w uzasadnieniu odmowy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wskazał, że przedstawione przez Skarżącego informacje oraz dokumenty nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, z uwagi na wątpliwości jakie wzbudzają przedstawione twierdzenia i dokumenty, których treść nie jest spójna. Z tego powodu Sąd nie mógł on dokonać oceny, czy skarżący spełnia ustawowe przesłanki do przyznania mu prawa pomocy i nie uwzględnił wniosku. Niezależnie od powyższego Sąd ten wskazał, że prawo pomocy we wnioskowanym zakresie, biorąc pod uwagę dochody wszystkich domowników i wydatki miesięczne konieczne do ponoszenia, nie zostałoby Skarżącemu przyznane. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy podkreślić, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270; dalej: "p.p.s.a.") ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych z jej udziałem w sprawie. Tak więc podmiot wnoszący skargę do sądu administracyjnego powinien partycypować w kosztach związanych z prowadzeniem postępowania. Instytucja prawa pomocy ma natomiast charakter wyjątkowy - jest ono przyznawane osobom będącym w trudnej sytuacji materialnej. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Orzeczenie w tej sprawie Sąd wydaje na podstawie oświadczenia strony, mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i we wskazanych przez stronę dowodach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Wniosek taki powinien zatem zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uznał, że wskazane przez skarżącego okoliczności mające decydować o przyznaniu prawa pomocy nie są dla Sądu wystarczające, gdyż nie przedstawił on spójnych informacji dotyczących dochodów swoich oraz członków rodziny pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, jak również swego stanu majątkowego. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę dokonaną przez Sąd I instancji. Należy zwrócić uwagę, że twierdzenia Skarżącego nie pokrywają się ze złożonymi przez niego dokumentami. Skarżący we wniosku wskazał, że zamieszkuje wraz z synem i bratem, by następnie przedstawić dokument - zeznanie podatkowe (PIT) - z którego wynika, że za rok 2014 rozliczał się z małżonką oraz zamieszkiwał z nią w tamtym czasie. Wprawdzie w zażaleniu wyjaśnił, że obecnie nie mieszka z żoną jednak nie można, przy ocenie spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, pomijać, iż D. M. nadal pozostaje w związku małżeńskim ze Skarżącym (czego on nie kwestionuje). Odnosząc się do powyższego należy podnieść, że stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015r., poz. 583 t.j.), dalej k.r.o., oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem z Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.o., który stanowi, że małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 2 lipca 2009 r. (sygn. akt I FSK 216/09) obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Z uwagi na powyższe, oświadczenie skarżącego nie ma znaczenia prawnego, a przede wszystkim nie może skutecznie modyfikować obowiązków osób pozostających w związku małżeńskim wynikających z prawa rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, art. 87 K.r.o.). Wyjątkowość instytucji prawa pomocy oznacza, iż jeśli wnioskodawca ma możliwość poniesienia kosztów postępowania bądź we własnym zakresie, bądź przy pomocy osób bliskich – w tym takich, których obowiązki alimentacyjne wynikają z przepisów prawa – nie jest zasadne obciążanie ciężarem poniesienia tych kosztów ogółu obywateli. Skarżący nie wyjaśnił również wątpliwości Sądu nie wywiązując się z wezwania wydanego w celu wykonania zarządzenia z dnia 3 [...] 2015 r. realizując je jedynie wybiórczo i przesyłając do Sądu wyciągi z rachunków bankowych za dowolne okresy. Nie można zaakceptować sytuacji, kiedy strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy kwestionuje zasadność przedłożenia Sądowi dokumentów, o które była wzywana na podstawie art. 255 p.p.s.a. Takie wybiórcze przedstawienie wyciągów z rachunków bankowych pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego. Wyjaśnić bowiem trzeba, że dopiero na podstawie wyciągów z rachunków bankowych skarżącego oraz wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym – z okresu ostatnich kilku miesięcy (minimum 3) – możliwe jest dokonanie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej strony we wcześniejszym okresie oraz na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wyciąg z rachunku bankowego obejmujący krótszy okres czasu nie odzwierciedla przebiegu zmian sytuacji finansowej strony, nie pozwala ocenić, jakie są stałe, a jakie doraźne koszty utrzymania, obciążenia i dochody w gospodarstwie domowym, jak również czy potencjalne trudności finansowe mają charakter trwały, czy też są jedynie przejściowe. Niespójne okazały się również oświadczenia Skarżącego dotyczące dochodów i sytuacji życiowej jego domowników. I tak, początkowo (we wniosku PPF) Skarżący wskazywał, że brat, z którym zamieszkuje, nie osiąga dochodów, a gdy z nadesłanego (w odpowiedzi na wezwanie Sądu) dokumentu PIT wynikło, iż osiąga on jednak dochody, Skarżący, już na etapie sprzeciwu od postanowienia referendarza, wskazał, iż brat pracuje i otrzymuje regularnie wynagrodzenie z tego tytułu. Odnośnie syna, którego Skarżący wskazał jako drugiego z domowników we wniosku PPF, Wnioskujący na etapie pisma przewodniego do nadesłanych dokumentów, poinformował iż syn jest żonaty i partycypuje w kosztach utrzymania własnej rodziny (żona plus dwójka małoletnich dzieci), co jest dla niego priorytetem. Nie wytłumaczył jednak na żadnym etapie postępowania jak wygląda ich sytuacja życiowa (czy synowa i wnuki mieszkają razem z wnioskującym, czy oddzielnie), nie przedstawił również dokumentów, z których można by to wywnioskować. Kwestia deklarowanych przez skarżącego miesięcznych wydatków w gospodarstwie domowym również nie daje pełnego obrazu rzeczywistych kosztów utrzymania. Przede wszystkim podane kwoty: [...] zł z tytułu opłat związanych z utrzymaniem domu (zużycie gazu, prądu, wody) i [...] zł na inne wydatki (wyżywienie, ubrania, leki, oplata medyczna), są jedynie sumą określonego rodzaju wydatków. Nie wyszczególniono, jakie konkretnie opłaty i w jakiej wysokości ponoszone są w gospodarstwie domowym w każdej z wyszczególnionych grup wydatków. Reasumując powyższe, przedstawione informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w pismach kierowanych do Sądu na różnych etapach postępowania, wbrew ocenie Skarżącego, nie pozwalają na ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Z tego powodu nie można dokonać oceny, czy skarżący spełnia ustawowe przesłanki do przyznania mu prawa pomocy. Zgodnie z tym co wskazano wyżej, działania Sądu zmierzające do uściślenia oświadczeń strony, podejmowane na podstawie art. 255 p.p.s.a., mają zastosowanie w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości. Konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. zakłada zatem obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Przyjąć należy zatem, iż skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, aby spełniał przesłanki przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie i tym samym, słusznie Sąd I instancji odmówił uwzględnienia wniosku. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji