I OZ 634/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Iwona Bogucka po rozpoznaniu w dniu 22 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. P. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 stycznia 2017 r., sygn. akt VIII SAB/Wa 149/15 o umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. P. L. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 27 stycznia 2017 r., sygn. akt VIII SAB/Wa 149/15, na podstawie art. 249a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016, poz. 718 – dalej "p.p.s.a.") umorzył postępowanie z wniosku J. P. L. w przedmiocie przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że postanowieniem z dnia 19 stycznia 2016 r. sygn. akt I OZ 1826/15 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie J. P. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 listopada 2015 r. odmawiające przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Pismem z dnia 29 lutego 2016 r. skarżący ponownie zwrócił się o przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 19 lipca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zażalenie na to postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 14 października 2016 r., sygn. akt I OZ 1020/16. W piśmie z dnia 17 listopada 2016 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) skarżący wniósł po raz trzeci o przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem z 2 grudnia 2016 r., starszy referendarz sądowy umorzył postępowanie w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pismem z 3 stycznia 2017 r. (data nadania) skarżący skutecznie wniósł sprzeciw na powołane postanowienie. Uzasadniając zastosowanie art. 249a p.p.s.a. Sąd I instancji stwierdził, że liczba wniosków o prawo pomocy składanych przez skarżącego dowodzi, iż jego celem nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań wpadkowych, stanowiące cel sam w sobie. W ocenie Sądu skarżący składając kolejny, trzeci wniosek o prawo pomocy, mimo dokonania negatywnej oceny z punktu widzenia przesłanek zastosowania instytucji prawa pomocy przez sądy obu instancji, bez wskazania na nowe okoliczności we własnej sytuacji materialnej, musi liczyć się z odmową jego uwzględnienia. Okoliczności powyższe świadczą w ocenie Sądu o tym, że skarżący nadużywa uprawnień procesowych. Prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Niedopuszczalne jest bowiem używanie uprawnień procesowych do celów innych niże te, które odpowiadają ich przeznaczeniu. W konsekwencji zachowanie, które jest formalnie zgodne z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę. W zażaleniu na postanowienie skarżący nie zgodził się z zapadłym rozstrzygnięciem. Jak to dokumentują akta sprawy, w skardze do Sądu I instancji skarżący zawarł wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem referendarza z 18 września 2015 r. został on załatwiony odmownie, na skutek wniesionego sprzeciwu także Sąd postanowieniem z 5 listopada 2015 r. odmówił przyznania prawa pomocy. Zażalenie na to postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 19 stycznia 2016 r. Po zwrocie akt Sąd I instancji wezwał skarżącego o wpis od skargi, zakreślając termin i rygor. Z akt nie wynika, aby wpis został uiszczony lub sprawa skierowana na posiedzenie niejawne. W następnej kolejności pismem z 29 lutego 2016 r. skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Ten wniosek został załatwiony odmownie postanowieniem referendarza z dnia 18 maja 2016 r., po wniesieniu sprzeciwu przyznania pomocy we wnioskowanym zakresie odmówił także Sąd postanowieniem z 19 lipca 2016 r. Zażalenie na to postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 14 października 2016 r. Po zwrocie akt Sąd pismem z 19 października 2016 r. Sąd wezwał skarżącego do wykonania zarządzenia z 1 lutego 2016 r. dotyczącego uiszczenia wpisu od skargi, wezwanie zostało doręczone 10 listopada 2016 r. Skarżący po raz trzeci zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, co zostało załatwione poprzez wydanie zaskarżonego rozpoznawanym zażaleniem postanowienia o umorzeniu postępowania w sprawie prawa pomocy na podstawie art. 249a p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje: Zażalenie podlegało uwzględnieniu, chociaż nie z powodów podnoszonych przez skarżącego. Sąd I instancji potraktował kolejny wniesiony wniosek o przyznanie prawa pomocy jako wyraz nadużywania przez stronę instrumentów procesowych. Nie podejmując kwestii zasadności stosowania przepisu art. 149a p.p.s.a. w przypadkach praktyk rozpoznanych przez sąd jako przejaw nadużycia prawa należy stwierdzić, że w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy, na obecnym jej etapie, nie jest to stanowisko uzasadnione. Przyznanie prawa pomocy jest uzależnione od możliwości ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie. Prawomocne rozstrzygnięcie o braku podstaw do przyznania prawa pomocy odnosi skutek względem określonego stanu faktycznego, związanego zarówno z sytuacją majątkową strony, jak i zakresem koniecznych do poniesienia kosztów, związanych z określonym etapem postępowania. Ocena możliwości ponoszenia przez stronę kosztów postępowania jest bowiem odnoszona do kosztów, jakie dany etap sprawy generuje. W razie zmiany którejś z okoliczności, rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy może zostać zmienione. Ocena zasadności wniosku musi zatem uwzględniać zarówno ewentualne zmiany w sytuacji majątkowej strony, jak i etap, na jakim postępowanie się znajduje ( w a w konsekwencji związane z nim koszty). W niniejszej sprawie Sąd I instancji potraktował kolejny wniosek jako ponowienie wniosków już rozpoznanych, czyli tożsamy z nimi także w zakresie przedmiotowym. Pominięto przy tym fakt, że prawomocna odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych powinna była doprowadzić do podjęcia czynności wpływających na przebieg postępowania, przesunąć jego tok na kolejny etap. Niewątpliwie nie jest tak, że strona może na określonym etapie wielokrotnie i bezpodstawnie ponawiać wnioski o przyznanie prawa pomocy, dopuszczenie takiej praktyki prowadziłoby do blokowania toku postępowania. Zadaniem Sąd jest natomiast dbanie o dokonywanie kolejnych czynności w sprawie. Odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów, na etapie wniesienia skargi, uzasadniała wezwanie strony o wpis, pod rygorem jej odrzucenia. Wezwanie takie zostało stronie doręczone, Sąd nie podjął jednak w sprawie czynności związanych z biernością strony. Należy podkreślić, że kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może dotyczyć etapu, w stosunku do którego prawomocnie orzeczono o braku podstaw do przyznania takiej pomocy i wywoływać skutków z mocą wsteczną. Wniosek złożony później i ewentualnie uwzględniony nie wpływa na konieczność poniesienia kosztów, które powstały uprzednio. W stanie zaistniałym w sprawie w pierwszej kolejności Sąd winien był zatem podjąć czynności związane z weryfikacją skuteczności wniesienia skargi i skutkami zaniechania wykonania wezwania do uiszczenia wpisu. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że względem tego etapu postępowania i związanych z nim kosztów prawomocnie orzeczono w przedmiocie przyznania prawa pomocy i kolejne wnioski nie mogą dotyczyć już obowiązku uiszczenia wpisu. Podjęcie przez Sąd czynności w sprawie określi sytuację procesową strony skarżącej, w relacji do której dopiero winien zostać rozpoznany złożony wniosek, jeżeli będzie to jeszcze uzasadnione stanem zawisłości sprawy. Na obecny etapie nie jest możliwe ani uznanie, że rozpoznanie wniosku stało się zbędne, ani że strona nadużywa swego prawa, skoro ze względu na zaniechanie Sądu postępowanie nadal znajduje się na tym samym etapie, nie doszło nawet do uiszczenia wpisu od skargi, mimo prawomocnego rozstrzygnięcia o braku podstaw do udzielenie prawa pomocy w tym zakresie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.