I OZ 578/17

Dnia 15 marca 2017 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 stycznia 2017 r. o sygn. akt VIII SAB/Wa 152/15 odmawiające przyznania prawa pomocy na wniosek A.P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A.P. na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych w przedmiocie ochrony danych osobowych postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie w części dotyczącej odmowy przyznania A.P. prawa pomocy obejmującego ustanowienie adwokata i w tym zakresie przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2) oddalić zażalenie w pozostałym zakresie. Wnioskiem z 11 maja 2016 r. (data nadania formularza) A.P. (dalej: skarżąca) wniosła (po raz wtóry) o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym oraz uzyskiwanych dochodach zawartym we wniosku o przyznanie prawa pomocy podała, że prowadzi gospodarstwo domowe z matką. Dochód rodziny stanowi kwota 4.000 zł, na którą składa się: dochód skarżącej z renty rodzinnej w wysokości 2.400 zł netto i dochód jej matki 1.600 netto, która pozostaje na utrzymaniu męża. Ponadto skarżąca oświadczyła, iż nie posiada żadnych oszczędności, jako majątek nieruchomy podała własność domu o powierzchni użytkowej 112 m2 (obciążona kredytem hipotecznym dolarowym – brak wskazania kwoty) oraz własność nieruchomości rolnej o powierzchni 2,58 ha (obciążona kredytem hipotecznym dolarowym – brak wskazania kwoty). Majątku ruchomego skarżąca nie określiła. Jako wydatki skarżąca wskazała: zobowiązania kredytowe hipoteczne – ok. 900 zł (zależność kursowa waluty); zobowiązania kredytowe konsumpcyjne – ok. 920 zł; karta kredytowa – ok. 250 zł miesięcznie; opłaty za utrzymanie domu – ok. 350 zł miesięcznie; koszt leków (na jaskrę, ciśnienie i kręgosłup) – 190 zł miesięcznie; koszt utrzymania mieszkania matki – 950 zł miesięcznie; koszt opieki całodobowej – 1.270 zł miesięcznie; dojazdy, leki, środki czystości i pielęgnacji dla osoby starszej – ok. 250 zł miesięcznie. Skarżąca podała także, iż aktualnie jest jedynym opiekunem zdolnym do całodobowej opieki nad matką, która ma 84 lata, jest wdową (ojciec zmarł 6 września 2014 r.) i choruje na chorobę Parkinsona. Podała, iż w lutym 2015 r. jej matka złamała drugą nogę w biodrze, aktualnie przebywa w ośrodku rehabilitacyjno-leczniczym, poza miejscem zamieszkania skarżącej. Koszt dojazdu do tego ośrodka jest wysoki, także koszty utrzymania mieszkania matki i wydatki na jej utrzymanie są znaczne. Nadto wskazała na okoliczności dotyczące jej stanu zdrowia. Postanowieniem z dnia 27 czerwca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy. Na skutek złożonego zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 20 października 2016 r., sygn. I OZ 1083/16 orzekł o uchyleniu zażalonego postanowienia. Podstawę powyższego stanowiło ustalenie przez NSA, że Sąd pominął okoliczność, iż aktualnie skarżąca wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym, oprócz zwolnienia od kosztów sądowych, także żądanie ustanowienia adwokata. Sąd swoje rozważania skoncentrował na kwestii związanej z niewykazaniem przez skarżącą możliwości poniesienia kosztów postępowania uznając, że podnoszone aktualnie okoliczności dotyczące sytuacji materialnej są tożsame z tymi, które skarżąca przedstawiła we wcześniejszym wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd przyjął, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe razem z matką, a dochodem rodziny jest kwota 4000 zł. Uznał także, iż wskazywane przez skarżącą okoliczności, tak w zakresie dochodu, jak i ponoszonych wydatków, nie zostały udokumentowane, co w jego ocenie oznacza, że skarżąca nie wyjaśniła, jaka jest jej rzeczywista sytuacja majątkowa. NSA podkreślił, że w toku postępowania przed Sądem skarżąca kwestionowała fakt prowadzenia wspólnego gospodarstwa z matką. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z 17 maja 2016 r. skarżąca wskazywała, że nie mieszka z matką, a jedynie w zależności od zapotrzebowania i stanu psycho-fizycznego matki przebywa w miejscu jej zamieszkania. Z racji zaawansowanego wieku oraz złego stanu zdrowia sprawuje nad matką opiekę, jednak nie ma prawa do dysponowania jej środkami finansowymi. W ocenie NSA, analiza wszystkich oświadczeń składanych przez skarżącą w toku rozpoznania powtórnie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie pozwalała na jednoznaczną konkluzję, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, a dochodem rodziny jest kwota 4000 zł. Jednocześnie, skoro Sąd uznał, że wskazywane przez skarżącą okoliczności w zakresie dochodu i ponoszonych wydatków były niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, to powinien rozważyć zasadność zastosowania art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, zwana dalej: p.p.s.a.), zgodnie z którym jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Podkreślił dalej, że od zastosowania trybu z art. 255 p.p.s.a. nie zwalnia Sądu – w przypadku stwierdzenia, że oświadczenie we wniosku jest niewystarczające bądź budzi wątpliwości – to, że w toku poprzedniego postępowania o przyznanie prawa pomocy skarżąca nie wypełniła w pełni skierowanego do niej na podstawie tego przepisu wezwania. Ponadto, dla oceny, czy skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, przydatna może być również argumentacja przedstawiona w zażaleniu na postanowienie z 27 czerwca 2016 r. Dopiero dogłębna analiza pism strony składanych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, jak również ewentualne wystosowanie do strony wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a., umożliwi stwierdzenie, czy skarżąca wykazała spełnienie przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd zarządzeniem z 23 listopada 2016 r. wezwał skarżącą na podstawie art. 255 p.p.s.a. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1) złożenie zaświadczenia o aktualnej wysokości dochodu brutto uzyskiwanego z tytułu renty rodzinnej; 2) złożenie zeznania podatkowego za 2015 r.; 3) złożenie wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie sześć miesięcy; 4) jednoznacznego wskazania, czy prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką (wobec złożenia takiego oświadczenia we wnioskach o przyznanie prawa pomocy z dnia 5 kwietnia 2016 r. i 9 maja 2016 r., odmiennego stwierdzenia w złożonym sprzeciwie od postanowienia z dnia 17 maja 2016 r. i zażaleniu złożonym na postanowienie z dnia 27 czerwca 2016 r.); 5) złożenia oświadczenia, czy koszty utrzymania matki wskazane w oświadczeniach ponosi z własnych dochodów, czy też z dochodów matki (950 zł/na miesiąc tytułem utrzymania mieszkania matki i 1270 zł/na miesiąc tytułem kosztów opieki całodobowej); 6) wskazania wszystkich aktualnych okoliczności uniemożliwiających uiszczenie wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł; 7) udokumentowanie wszystkich wydatków na bieżące utrzymanie (dowody opłat za gaz, energię, wodę itp.), wydatków z tytułu opieki nad matką oraz potwierdzających koszty leczenia skarżącej; 8) udokumentowanie zobowiązań z tytułu kredytów hipotecznych i kart kredytowych. W odpowiedzi na powyższe skarżąca złożyła pismo wyjaśniające z 23 grudnia 2016 r. wraz z dokumentami. Skarżąca podała, że nie posiada przy sobie zeznania podatkowego za 2015 r. (aktualnie przebywa w Łodzi, a dokument ten znajduje się w miejscu jej zameldowania w Jasieńcu). Podała, iż prowadzi wspólne gospodarstwo z matką naprzemiennie. Polega to na tym, że nie mieszka na stałe u mamy, mieszka również u siebie w Jasieńcu. Jest w Łodzi wtedy, kiedy jest matce niezbędna. Wtedy razem raz ze środków finansowych matki, a raz ze swoich kupuje podstawowe produkty żywnościowe, środki czystości (bo przebywa w jej domu) oraz gotuje (czasem na kilka dni, aby matka mogła sobie te potrawy przygrzać). Skarżąca oświadczyła, że jej matka opłaca czynsz za swoje mieszkanie, uiszcza opłaty za energię, wywóz śmieci, gaz i wodę, natomiast ona ponosi opłaty z tytułu podatku od swojej nieruchomości, uiszcza rachunki za wywóz śmieci, wodę i gaz (w butlach gazowych) w swoim domu. Skarżąca oświadczyła, że nie jest w stanie przedstawić rachunków, ponieważ są one w miejscu jej zameldowania i czasowego przebywania w Jasieńcu, a aktualnie przebywa w Łodzi. Część opłat widnieje w wydrukach z rachunku bankowego. Dodatkowo ponosi koszty podróży między dwoma miejscami swojego pobytu. Matka skarżącej przebywała od kwietnia do połowy grudnia 2016 r. w Ośrodku Rehabilitacyjno-Opiekuńczym w Wardzyniu pod Łodzią, gdzie opłata za pobyt kosztuje 1270 zł miesięcznie, która pokrywana jest częściowo z renty rodzinnej matki, wynoszącej około 1600 zł. Po potrąceniach i opłatach matce pozostaje około 200 zł miesięcznie z otrzymywanej renty. Skarżąca podniosła, że matka nie jest w stanie pokryć z comiesięcznej renty tych dwóch ww. kwot: za pobyt w ośrodku i czynsz za mieszkanie, dlatego brakującą kwotę opłaca skarżąca z własnych środków finansowych. Oświadczyła również, że nie ma aktualnych dowodów dokonanych opłat (będzie je miała dopiero po świętach Bożego Narodzenia 2016 r.), natomiast faktury przyśle ośrodek do domu pod adres mamy i wtedy może je przesłać Sądowi do wglądu jako potwierdzenie zaistniałego faktu. Co do wydatków ponoszonych na poczet bieżących zobowiązań, skarżąca podała, że widnieją one na wydrukach z konta bankowego. Do pisma załączyła kserokopie: swojej dokumentacji medycznej (27 szt.), swoich recept (5 szt.); wystawionych na nią faktur za leki na kwotę 197, 04 zł (2 szt.); zaświadczenie ZUS dotyczące wysokości renty, która stanowi 3.011,82 zł brutto i 2.478,76 zł netto; wyciąg z rachunku bankowego za okres sześciu miesięcy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 19 stycznia 2017 r. odmówił przyznania prawa pomocy. W ocenie tego Sądu, skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł. Przy ustalaniu dochodu skarżącej Sąd nie uwzględnił dochodu jej matki oraz wydatków związanych z jej utrzymaniem i wydatków ponoszonych na poczet zakładu opiekuńczego. Skarżąca nie udokumentowała bowiem dochodu matki z zabezpieczenia społecznego oraz jej wydatków. Sąd zauważył też, iż skarżąca posiada stały dochód z renty w kwocie 2.478,76 zł netto. Jej potrzeby mieszkaniowe są zabezpieczone. Do dnia rozpoznania przedmiotowego wniosku nie przedstawiła zeznania podatkowego PIT za 2015 r. Odnosząc się do wydatków kredytowych skarżącej, Sąd stwierdził, że zobowiązania cywilnoprawne nie korzystają z pierwszeństwa przez obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych. W związku z tym okoliczność, że spłaca ona kredyty (których tytułów nie wskazuje) na kwotę ponad 1.800 zł miesięcznie na rzecz różnych banków w żadnym razie nie przesądza o zasadności wniosku o udzielenie pomocy. Z przedłożonych rachunków bankowych nie wynika także, by skarżąca miała trudności z bieżącymi zobowiązaniami. Przeciwnie, przedłożone wyciągi wskazują, iż dokonuje ona spłaty na rzecz parabanków kredytów tzw. "chwilówek". Złożony wyciąg z rachunku bankowego w ING Bank Śląski SA wykazuje na koniec listopada 2016 r. saldo 1.195 zł. W ocenie Sądu pierwszej instancji, skoro przyznanie prawa pomocy następuje na wniosek strony, to w jej interesie leży całościowe przedstawienie swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej. W przeciwnym razie musi się ona liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami. Tymczasem skarżąca nie udowodniła, iż znajduje się w tak trudnej sytuacji materialnej, która uzasadniałaby przerzucenie kosztów postępowania na Skarb Państwa. Mając na uwadze powołane okoliczności Sąd pierwszej instancji, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia. Zażalenie na powyższe postanowienie wywiodła A.P. Wskazała w nim na swoją trudną sytuację majątkową oraz zdrowotną. Zaznaczyła ponadto, że zwraca się po przyznanie prawa do adwokata z urzędu. Wyjaśniła, że została zwolniona już z opłaty sądowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na częściowe uwzględnienie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od obowiązującej w postępowaniu przed sądem administracyjnym zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych z jej udziałem w sprawie (wyrażonej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718; zwanej dalej: "p.p.s.a."). Stosownie do treści przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., może zostać ono przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Punkt 2 tego przepisu stanowi, że prawo pomocy może zostać przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca nie wykazała w sprawie, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Zdaniem składu orzekającego ustalony w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji stan majątkowy skarżącej, nie podważony przez nią skutecznie w złożonym zażaleniu, umożliwia jej ponoszenie w postępowaniu kosztów tego postępowania. Wbrew wywodom zawartym w zażaleniu, w sprawie o sygn. akt VIII SAB/Wa 152/15 skarżąca nie została zwolniona od kosztów sądowych. Mając na uwadze wysokość kosztów sądowych w postępowaniu w sprawie dotyczącej przewlekłości postępowania organu w przedmiocie ochrony danych osobowych (jak zaznaczył Sąd pierwszej instancji, na obecnym etapie wynoszą 100 złotych), Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarżąca A.P. jest w stanie je ponieść bez zauważalnego uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Koresponduje to z postanowieniem NSA z dnia 19 stycznia 2016 r. o sygn. akt I OZ 1828/15. Skarżąca posiada wszak stały dochód z renty w kwocie 2 478,76 zł netto, a jej potrzeby mieszkaniowe są zabezpieczone. Stąd w tym zakresie zaskarżone postanowienie odpowiada prawu, co implikowało orzeczenie zawarte w punkcie 2 niniejszego postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego, oparte na art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny uznał wszelako, że Sąd pierwszej instancji nie uzewnętrznił swoich rozważań w kwestii tego, czy zaistniały przesłanki do przyznania prawa pomocy skarżącej w zakresie częściowym dotyczącym ustanowienia adwokata z urzędu. Tymczasem obowiązek rozważań w tym kierunku wynika wprost z postanowienia NSA z dnia 20 października 2016 r., I OZ 1083/16. Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił bowiem uwagę, że o ile kwestia zwolnienia z kosztów sądowych skarżącej została już orzeczona i prawidłowość w tym zakresie stanowiska Sądu nie budzi wątpliwości, o tyle analizy wymaga wniosek w zakresie ustanowienia adwokata. Mimo tego, w zaskarżonym postanowienia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skoncentrował się na możliwości poniesienia przez skarżącą kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pominął zaś kwestię kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika – adwokata. W tym zakresie zaskarżone postanowienie wymagało zatem uchylenia i przekazania w tej części sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji, co uczynił Naczelny Sąd Administracyjny w punkcie 1 niniejszego postanowienia na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.