I OZ 732/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno po rozpoznaniu w dniu 12 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 maja 2016 r., sygn. akt IV SAB/Wa 45/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi S. L. na bezczynność Prezydenta m.st. Warszawy w przedmiocie rozpatrzenia wniosku o ustalenie odszkodowania postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z 16 maja 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, IV SAB/Wa 45/15, odmówił S. L. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi S. L. na bezczynność Prezydenta m.st. Warszawy w przedmiocie rozpatrzenia wniosku o ustalenie odszkodowania. W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, że w nadesłanym formularzu PPF skarżący wskazał, że od końca I. kwartału 2012 r. jest bezrobotny i utrzymuje się z dorywczych prac. Posiadane środki finansowe przeznacza w całości na bieżące wydatki związane z utrzymaniem rodziny i domu. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz nadesłanych dokumentach wynika, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe razem z M. W. oraz dwiema córkami. Mieszka w domu o powierzchni 114 m2 położonym w W. M. W. prowadzi od stycznia 2015 r. działalność gospodarczą pod nazwą "[...]". Z nadesłanego wyciągu z rachunku bankowego wynika, że skarżący opłaca koszty sądowe w sprawach przed WSA w Warszawie, spłaca również zadłużenie na karcie kredytowej (w październiku 2015 r. – 720,84 zł, w listopadzie – 111,43 zł, w grudniu 2015 r. – 236,70 zł). Z rachunku M. W. wynika natomiast, że dysponuje ona środkami w wysokości 2.768,57 zł (stan na 8 stycznia 2016 r.), pochodzącymi m. in. z opłat tytułem czesnego za przedszkole. Obrót na rachunku prowadzonym w związku z działalnością gospodarczą w okresie od 1 października 2015 do 8 stycznia 2016 r. wynosił ponad 63.000 zł. Z nadesłanych dokumentów wynika, że skarżący ma przyznany limit na karcie kredytowej w wysokości 29 000 zł. Za pomocą rachunku bankowego regularnie spłacał koszty karty kredytowej. W ocenie Sądu ustalenie takiego limitu wymagało wykazania przez skarżącego odpowiednio wysokich wpływów na rachunek. Skarżący nie wykazał, że koszty postępowania nie mogą zostać pokryte z powyższego limitu. Oceniając stan majątkowy skarżącego i jego możliwości płatnicze Sąd uwzględnił nie tylko dochód, jaki uzyskuje on sam, ale także dochód osiągany przez osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Jak wynika bowiem z oświadczeń skarżącego wnioskodawca pozostaje w nieformalnym związku z M. W. Zauważyć należy, że skarżący w sprzeciwie podnosił, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z M. W. W ocenie Sądu nie koresponduje to z dokumentacją zebraną do akt sprawy. Zarówno skarżący jak i M. W. podają ten sam adres zamieszkania – ul. Z. [...]. Z akt sprawy wynika, że pod tym adresem prowadzone jest niepubliczne przedszkole. Skarżący wskazał, że jest właścicielem tej nieruchomości i ponosi koszty jego utrzymania. Wskazać należy, że o sytuacji materialnej strony świadczą nie tylko jego aktualne możliwości płatnicze, ale również i możliwość zarobkowania. W ocenie Sądu wątpliwości budzi przede wszystkim okoliczność udostępnianie przez skarżącego własnego domu osobie, z którą jak twierdzi nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego, bez osiągania z tego tytułu jakichkolwiek dochodów – a nawet ponoszenia dodatkowych kosztów. Skarżący ma zatem możliwość uzyskiwania dodatkowego dochodu. Ocena zdolności płatniczych obejmuje nie tylko majątek posiadany przez stronę i jej rodzinę, ale także posiadanie obiektywnie rozumianej zdolności do zdobycia potrzebnych środków finansowych (por. postanowienie NSA z 8 stycznia 2016 r., I OZ 1799/15). W ocenie Sądu I instancji nadesłane przez skarżącego dokumenty wraz ze złożonymi oświadczeniami w formularzu PPF prowadzą do wniosku, że skarżący nie znajduje się w takiej sytuacji finansowej, że konieczne jest przerzucenie ciężaru kosztów postępowania sądowego na Skarb Państwa. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy. Zasadą bowiem jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zwolnienie od kosztów sądowych może zatem obejmować tylko osoby najuboższe, których rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiają wywiązanie się z obowiązku partycypowania w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Tylko wówczas, gdy wnioskodawca podejmował wszechstronne starania, aby uzyskać niezbędne środki finansowe, może oczekiwać, że koszty jego udziału w postępowaniu sądowym zostaną przerzucone na innych obywateli i podatników. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł S. L. W uzasadnieniu podniósł, że wnoszone do tej pory opłaty sądowe w sprawach zainicjowanych przed WSA w Warszawie pokrywane były z posiadanych oszczędności, które uległy wyczerpaniu. Wskazał, że jest w stanie wygospodarować i opłacić jedynie 17 zł tytułem pokrycia opłaty skarbowej od pełnomocnictwa. Nie jest jednak w stanie wynagrodzić pracy radcy prawnego w związku z ustawowym przymusem radcowsko-adwokackim, a tym samym pokryć pozostały koszt postępowania przed NSA. Podkreślił również, że koszt przygotowania ewentualnej skargi kasacyjnej dyskwalifikuje i wyklucza go z możliwości ewentualnego dochodzenia swoich praw przed sądem. Ponadto skarżący wskazał, że nie może i nie dysponuje kwotą 29 000 zł, albowiem jest to kwota limitu na karcie transakcji bezgotówkowych. Podkreślił, że "karta kredytowa jest tylko i wyłącznie narzędziem umożliwiającym realizację bezpiecznych (bo ubezpieczonych do 72 godzin wstecz) drobnych transakcji bezgotówkowych, czynionych na miarę swoich faktycznych potrzeb a przede wszystkim możliwości". Wskazał również, że mieszka razem z M. W., która go nie wspiera materialnie oraz nie prowadzi z nią faktycznie wspólnego gospodarstwa domowego ani nie pozostaje nawet w nieformalnym związku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Służy realizacji zasady dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Podkreślenia wymaga, że generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie winna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, nie będących niezbędnymi dla utrzymania (post. SN z 24 lipca 1980 r., I CZ 99/1980, Lex 8257). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (post. NSA z 4 kwietnia 2011 r., II FZ 103/11; 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje z kolei, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z powyższym przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z treści powołanego przepisu wynika ponadto, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione, a zatem to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że zachodzą okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku, tj. że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Podkreślić należy, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie bada się sytuacji majątkowej skarżącego tylko w granicach jego zdolności zarobkowych, czy możliwości płatniczych, lecz dokonuje się tej oceny na tle sytuacji majątkowej w gospodarstwie domowym skarżącego, a więc bierze się również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należy zgodzić się z Sądem I instancji, że okoliczności przedstawione we wniosku S. L. o przyznanie prawa pomocy nie dawały podstaw do przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Również w zażaleniu nie wykazano zasadności wniosku. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki jest wykorzystywany majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy dana osoba posiada dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, powinna sama bez pomocy państwa pokrywać wydatki związane ze swoim udziałem w sprawie. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. Wnioskodawca decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków i przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie tych spraw. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie ma miejsca. Zgodnie z analizą przeprowadzoną przez Sąd I instancji sytuacja materialna skarżącego nie uzasadnia zwolnienia od kosztów sądowych, albowiem pomimo podkreślania przez skarżącego, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego wraz z M. W. to jednak oboje podają ten sam adres zamieszkania, tj. ul. Z. [...]. Jak trafnie podniósł Sąd I instancji, z akt sprawy wynika, że pod tym adresem prowadzone jest niepubliczne przedszkole, a skarżący wskazał, że jest właścicielem tej nieruchomości i ponosi koszty jej utrzymania. Tym samym ma on możliwość uzyskiwania dodatkowego dochodu. Natomiast niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych. Ponadto, jak trafnie zauważył Sąd I instancji, skoro skarżący ma przyznany limit na karcie kredytowej w wysokości 29 000 zł, to ustalenie takiego limitu wymagało wykazania przez skarżącego odpowiednio wysokich wpływów na rachunek i świadczy o tym, że posiada zweryfikowaną przez profesjonalne instytucje finansowe, zdolność kredytową. W związku z powyższym uznać należy, że w niniejszej sprawie skarżący nie wykazał przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji