II GZ 94/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Joanna Sieńczyło - Chlabicz po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 26 listopada 2015 r., sygn. akt I SA/Ol 568/15 w zakresie umorzenia postępowania z wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi [...] na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2015 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 26 listopada 2015 r., sygn. akt I SA/Ol 568/15 umorzył postępowanie z wniosku [...] (dalej: wnioskodawca lub skarżący) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (pkt 1) oraz odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego (pkt 2). W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że [...] złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku podał, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe pozostając w faktycznej separacji z żoną. Jedynym źródłem jego utrzymania jest emerytura w wysokości [...]zł, z której opłaca alimenty na żonę w kwocie [...] zł miesięcznie oraz zajęcia egzekucyjne w wysokości [...] zł. Ponosi też koszty utrzymania i leczenia w łącznej wysokości [...]zł. Jest współwłaścicielem połowy mieszkania przy ul. [...], o powierzchni [...] m² i wartości [...]zł. Nie posiada rachunków bankowych. Wnioskodawca nie jest w stanie określić wartości i wysokości swoich udziałów w nieruchomości we [...], względem której trwa obecnie postępowanie sądowe. Przedłożył też kopię zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2014, z którego wynika, że dochód z emerytury wyniósł [...]zł, z działalności gospodarczej [...]zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wezwaniem z dnia [...] października 2015 r. (k. 20 akt sądowych) zobowiązał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych dokumentów, obrazujących jej sytuację majątkową i możliwości finansowe. W szczególności zobowiązał skarżącego do nadesłania następujących informacji : - szczegółowego zestawienia stałych miesięcznych wydatków, odpisów dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki w okresie od [...]r., - wysokości uzyskiwanych przez żonę skarżącego dochodów jak i posiadanego przez nią majątku, kopii dokumentów potwierdzających wysokość uzyskiwanych dochodów z tytułu emerytury, jak i z tytułu umów zlecenia zawartych z Grupą [...], ewentualnie dokumentu potwierdzającego fakt nie wykonywania już umów zlecenia przez skarżącego, - dokumentu potwierdzającego wysokość dokonywanych potrąceń egzekucyjnych, wyjaśnień w zakresie posiadanego majątku ruchomego w okresie od [...] - wyciągów i wykazów z wszystkich posiadanych przez współmałżonkę rachunków bankowych, w tym obsługujących ewentualnie posiadane karty kredytowe W odpowiedzi skarżący przedłożył jedynie zeznanie [...]za 2014 rok (k. 26 akt sądowych). Referendarz sądowy postanowieniem z dnia [...] listopada 2015 r. umorzył postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego. Skarżący wywiódł sprzeciw od ww. postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zaskarżonym postanowieniem z dnia [...]listopada 2015 r. umorzył postępowanie z wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (pkt 1) oraz odmówił [...] przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego (pkt 2). W uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że stosownie do treści art. 239 pkt 1 lit. e) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. dalej: p.p.s.a.), nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Zwolnienie to ma charakter ustawowy, a więc strona skarżąca działanie organu w tej kategorii spraw nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych. W związku z powyższym, rozpoznanie wniosku w zakresie zwolnienia od tych kosztów stało się zbędne, a postępowanie jako bezprzedmiotowe należało umorzyć. W ocenie WSA, skarżący nie wykazał, by mógł ponieść kosztów ustanowienia pełnomocnika w związku z zainicjowanym przez niego postępowaniem sądowym. W szczególności pomimo prawidłowo doręczonego wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a. nie przedstawił dokumentów potwierdzających wysokość stałych miesięcznych wydatków i potrąceń egzekucyjnych, a także wartość majątku ruchomego posiadanego w okresie od [...] stycznia 20014 r. do [...] października 2015 r. Nie wykazał, że nie wykonuje już umów zlecenia na rzecz [...], choć na tę okoliczność powołał się organ w uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Ponadto jako swe jedyne źródło utrzymania wskazał świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł, podczas gdy z jego oświadczenia wynika, że ponosi stałe wydatki w kwocie przewyższającej te dochody, tj. [...] zł miesięcznie. Powyższe budzi uzasadnione wątpliwości co do rzetelności i wiarygodności wyjaśnień w kwestii wysokości dochodów i wydatków, m.in. odnośnie nie ponoszenia kosztów utrzymania mieszkania i mediów przez małżonkę. Sąd I instancji podkreślił, że na obecnym etapie postępowania nie jest możliwe stwierdzenie w sposób niebudzący wątpliwości, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia radcy prawnego. Wobec powyższych wątpliwości co do udziału w ponoszeniu kosztów utrzymania przez małżonkę, uzyskiwanych przez nią dochodów, jak i wartości jej majątku skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd podniósł, że z przedstawionego przez skarżącego zeznania podatkowego PIT-37 za 2014 r. wynika, iż z tytułu działalności wykonywanej osobiście za ten rok uzyskał on przychód w kwocie [...] zł. Dysponuje przy tym stałym miesięcznym dochodem w kwocie ok. [...] zł netto miesięcznie, co przy rozsądnym gospodarowaniu powinno zagwarantować zabezpieczenie środków na pokrycie kosztów postępowania. WSA zauważył, że pomimo twierdzeń skarżącego o braku środków finansowych na poniesienie kosztów ustanowienia pełnomocnika, strona nie wskazała na korzystanie z systemu pomocy społecznej. Ponadto, rozpoznawany wniosek o przyznanie prawa pomocy jest kolejnym z kierowanych do tut. Sądu (poprzednie zostały złożone w sprawach o sygn. akt I SA/Ol 280/12, I SA/Ol 504/12, I SA/Ol 197/14, I SA/Ol 326/15, I SA/Ol 404/15, I SA/Ol 264/15). Skarżący miał zatem świadomość ciążącego na nim w tym postępowaniu obowiązku precyzyjnego wykazania okoliczności przemawiających za przyznaniem prawa pomocy. W zażaleniu na powyższe postanowienie [...] wniósł o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podniósł, że jego sytuacja materialna uniemożliwia ponoszenia kosztów postępowania. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia dotyczący sytuacji materialnej skarżącego. Wskazał, że nie posiada dochodu ani majątku, co uprawdopodobnił w toku postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja majątkowa jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie i przyznanie pomocy z budżetu państwa. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź, jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może, na podstawie art. 255 p.p.s.a., wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania skarżącemu prawa pomocy uznając, że [...] nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia radcy prawnego. Oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy - nie wystarczały do oceny jego sytuacji materialnej. Mimo wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a., skarżący nie przedstawił wszystkich żądanych przez WSA w Olsztynie dokumentów, które w sposób wystarczający potwierdzałyby trudną sytuację materialną i wyjaśniałyby uzasadnione wątpliwości, co do wysokości osiąganych przez niego dochodów. Podnoszone przez skarżącego okoliczności dotyczące jego rzekomo trudnej sytuacji materialnej, nie mogły być uznane za dowody w wystarczającym stopniu obrazujące jego rzeczywistą sytuację materialną. Powyższe z tego względu, że budzą one poważne wątpliwości co do ich wiarygodności. Wezwanie wystosowane w sprawie do skarżącego miało na celu przede wszystkim ustalenie źródła, z którego finansowane są jego wydatki, związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Miało ono zobrazować jego sytuację majątkową. Skarżący przedłożył jedynie PIT-37, z którego wynika, iż z tytułu działalności wykonywanej osobiście za ten rok uzyskał on przychód w kwocie [...] zł. Tym samym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zasadnie przyjął w zaskarżonym postanowieniu, że nieprzedłożenie przez skarżącego wymaganych dokumentów, uniemożliwiło niepozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny kondycji finansowej i rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy. W takiej sytuacji Sąd I instancji nie miał możliwości prowadzenia dalszego dochodzenia rzeczywistej sytuacji skarżącego, na którym w istocie spoczywa obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (tak NSA w postanowieniu z dnia 11 grudnia 2012 r., II GZ 468/12). Zgodnie bowiem z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. NSA zauważa, że wnoszący zażalenie skarżący nie wskazał żadnych nowych okoliczności, nieujawnionych przed WSA, które mogłyby spowodować przyznanie jej prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.