I OZ 142/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 stycznia 2016 r., sygn. akt II SAB/Wa 903/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. S. na bezczynność Wójta Gminy Klembów w przedmiocie rozpoznania wniosku z dnia [...] maja 2015 r. o udostępnienie informacji publicznej (dot. poz. [...]) postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 8 stycznia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, II SAB/Wa 903/15, odmówił J. S. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. S. na bezczynność Wójta Gminy Klembów w przedmiocie rozpoznania wniosku z [...] maja 2015 r. o udostępnienie informacji publicznej (dot. poz. [...]). W uzasadnieniu Sąd I instancji podniósł, że deklarowany przez skarżącego dochód w przeliczeniu na jednego członka rodziny nie jest wysoki, jednak gospodarstwo, prowadzone przez syna i synową wnioskodawcy zaspakaja bieżące potrzeby rodziny. Skarżący i jego żona mają stałe dochody, zapewnione mieszkanie, opiekę i pomoc. Podkreślono również, że syn skarżącego jest właścicielem domu oraz nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha. Zdaniem Sądu I instancji, posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości rolnej, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Skoro syn skarżącego posiada gospodarstwo rolne, to może rozporządzać nim w sposób przynoszący dochody. W związku z powyższym Sąd stwierdził, że wnioskodawca nie wykazał, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył J. S., w którym wniósł o jego uchylenie w całości i przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu podniesiono, że Sąd błędnie ocenił sytuację materialną rodziny skarżącego, albowiem wskazana kwota 486,41 zł (na osobę miesięcznie) w wielodzietnej, wielopokoleniowej rodzinie, w sytuacji konieczności poniesienia szeregu niezbędnych dla przeżycia kosztów, wyszczególnionych i wykazanych we wniosku PPF, wypełnia zdaniem skarżącego w pełni przesłankę ubóstwa, w którym żyje jego rodzina. Ponadto, w ocenie skarżącego, sprzeczny z materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie jest zarzut Sądu, że może "dowolnie korzystać z majątku syna, podczas gdy jest jedynie jego dożywotnikiem i sam nie posiada żadnego majątku". Wskazano również, że syn skarżącego choruje na przewlekłą chorobę, w wyniku której jest niezdolny do wykonywania pracy fizycznej, co stawia pod znakiem zapytania dalszą możliwość prowadzenia przez niego gospodarstwa. Skarżący podniósł także, że jest pozbawiony możliwości samodzielnego działania z uwagi na swój podeszły wiek i brak wykształcenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Służy realizacji zasady dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Podkreślenia wymaga, że generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie winna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, nie będących niezbędnymi dla utrzymania (post. SN z 24 lipca 1980 r., I CZ 99/1980, Lex 8257). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (post. NSA z 4 kwietnia 2011 r., II FZ 103/11; 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej jako: "p.p.s.a.") prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z powyższym przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z treści powołanego przepisu wynika ponadto, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione, a zatem to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że zachodzą okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku, tj. że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Podkreślić należy, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy nie bada się sytuacji majątkowej skarżącego tylko w granicach jego zdolności zarobkowych, czy możliwości płatniczych, lecz dokonuje się tej oceny na tle sytuacji majątkowej w gospodarstwie domowym skarżącego, a więc bierze się również pod uwagę sytuację majątkową i możliwości płatnicze wszystkich osób pozostających wraz ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należy zgodzić się z Sądem I instancji, że okoliczności przedstawione we wniosku J. S. o przyznanie prawa pomocy nie dawały podstaw do przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Również w zażaleniu nie wykazano zasadności wniosku. Podkreślić należy, że zarówno skarżący, jak i jego żona, uzyskują stały dochód miesięczny, w postaci emerytur rolniczych. Dochód ten nie jest wysoki, jednakże nie można stwierdzić, aby J. S. był osobą, wobec której istnieje możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Okoliczność, że skarżący wraz z żoną pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synem i jego rodziną nie upoważnia do żądania przyznania J. S. prawa pomocy. Jak bowiem jak zauważył Sąd I instancji, posiadanie majątku, w tym nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, a na pewno w zakresie całkowitym. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki jest wykorzystywany majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy dana osoba posiada dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, powinna sama bez pomocy państwa pokrywać wydatki związane ze swoim udziałem w sprawie. Zatem skoro pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym syn skarżącego rozporządza posiadanym gospodarstwem rolnym w ten sposób, że zaspokaja ono jedynie bieżące potrzeby rodziny, to okoliczność ta nie stanowi wystarczającej przesłanki do uwzględnienia wniosku skarżącego. Albowiem niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych. Za nieusprawiedliwione należy uznać również twierdzenie wnioskodawcy o braku możliwości samodzielnego działania z uwagi na podeszły wiek i brak wykształcenia. Z analizy niniejszej sprawy wynika bowiem, że J. S. posiada zdolność do jasnego i precyzyjnego formułowania swoich żądań oraz uzasadniania ich poprzez wskazanie prawidłowych przepisów prawa. Świadczy to o tym, że nie jest pozbawiony możliwości samodzielnego działania, a przedmiotowa sprawa nie jest sprawą przekraczającą możliwości wnioskodawcy. W związku z powyższym uznać należy, że w niniejszej sprawie skarżący nie wykazał przesłanek uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.