I GZ 505/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Janusz Zajda po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 23 czerwca 2016 r.; sygn. akt III SA/Gl 1298/15 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] maja 2015 r.; nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 23 czerwca 2016 r., sygn. akt III SA/Gl 1298/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w G., działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej: ppsa) odmówił skarżącemu J. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych - w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z [...] maja 2015 r. w przedmiocie podatku akcyzowego. Stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwiema małoletnimi córkami, mieszkając w domu o pow. 112 m² (stanowiącym własność córek). Jedynym źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie za pracę żony w wysokości 2.785,26 zł netto miesięcznie, co nie wystarcza na pokrycie miesięcznych kosztów utrzymania, które zostały oszacowane na kwotę 3620 zł. Z wniosku skarżącego wynikało ponadto, że od września 2011 r. prowadził działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży hurtowej paliw i produktów pochodnych, jednak od lutego 2014 r. sytuacja strony uległa pogorszeniu, co miało związek z wydanymi przez Naczelnika Urzędu Celnego w K. decyzjami określającymi zobowiązania podatkowe w podatku akcyzowym z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego olejów smarowych, które to decyzje zostały zabezpieczone poprzez zajęcie rachunków bankowych. W konsekwencji w dniu 3 czerwca 2015 r. skarżący złożył w Sądzie Rejonowym K. wniosek o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku. Skarżący wskazał, że dotychczas uiszczał wpisy sądowe od składanych skarg (21), jednak obecnie nie ma już środków finansowych, ani możliwości zaciągania dalszych pożyczek u rodziny i znajomych. Na potwierdzenie złożonych oświadczeń zostały nadesłane dokumenty w postaci: zeznania PIT-36L za 2014 r. i informacja o wysokości dochodu z działalności gospodarczej w 2014 r. (PIT/B); decyzja z 22 września 2015 r. o uznaniu wnioskodawcy za osobę bezrobotną bez prawa do pobierania zasiłku; deklaracja VAT-7 za okres od stycznia 2015 r. do maja 2015 r.; zaświadczenie o zawieszeniu prowadzenia działalności gospodarczej; rachunek zysków i strat - wariant porównawczy sporządzony na dzień 7 października 2015 r.; postanowienie Sądu Rejonowego K. w K. z 9 września 2015 r., sygn. akt: [...] oddalające wniosek skarżącego o ogłoszenie upadłości (oraz oddalający wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w tej sprawie) z uwagi na to, że jego majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów tego postępowania; wyciągi z prywatnego rachunku bankowego żony skarżącego w banku ING Bank Śląski S.A. za okres od października do grudnia 2015 r.; zeznanie PIT-36L za 2014 r. i informację o wysokości dochodu z działalności gospodarczej w 2014 r. (PIT/B); PIT-36 za 2014 r.; zaświadczenie o wynagrodzeniach (z 14 stycznia 2016 r.); umowy o pracę i zaświadczenia wskazujące wysokość wynagrodzeń; zaświadczenia o osobach zameldowanych pod adresem zamieszkania wnioskodawcy; wypis z kartoteki budynków oraz wydruk działu II księgi wieczystej nr [...] (stan z 8 lutego 2016 r.) oraz dowody ponoszenia opłat za telefon i przelewy z rachunku bankowego żony skarżącego tytułem opłat za poszczególne media. Ponadto w celu uzupełnienia danych skarżący załączył do sprzeciwu od postanowienia Referendarza Sądowego wyciągi z rachunków bankowych swojej żony, wyciąg z rachunku bakowego skarżącego, decyzję o uznaniu skarżącego za bezrobotnego, bez prawa do zasiłku; pismo ws. korekty deklaracji VAT-7 U. P. za styczeń 2016 r.; sprawozdanie finansowe działalności gospodarczej U. P. za rok 2015 r.; rachunek zysków i strat oraz bilans PPHU P. U. P. na dzień 5 maja 2016 r. Ponadto przedłożył: PIT/B, PIT-36L, PIT 37 i PIT/0 żony skarżącego za rok 2015 r.; deklarację VAT-7 za styczeń, luty, marzec 2016 r. skarżącego i jego żony oraz wydruk z CDEIG skarżącego. Zdaniem Sądu pierwszej instancji w sprawie należało odmówić przyznania prawa pomocy, bowiem pozostaje w niej wiele niewyjaśnionych kwestii dotyczących sytuacji majątkowej skarżącego, ze szczególnym wskazaniem na wątpliwości związane z: brakiem wyciągu z rachunków bankowych prowadzonej przez J.P. działalności "PPHU P. J. P.", a także niezłożeniem oświadczenia lub zaświadczenia o ich braku bądź zamknięciu; nienadesłaniem bilansu "PPHU P. U. P.", a jedynie "Wyników zestawienia Bilans jedn. z wyłącz. banków i ubezpieczycieli", który w swej treści nie odpowiada bilansowi; nienadesłaniem aktualnego zaświadczenia o zarejestrowaniu, jako osobę bezrobotną, załączonymi do dokumentacji deklaracjami VAT-7 J. P., z których wynika, że skarżący pomimo widniejącej w CEiIDG informacji o zawieszeniu działalności w styczniu, lutym i marcu 2016 r. nabywał towary (poz. 44) oraz naliczał z tego tytułu podatek VAT do odliczenia, w konsekwencji do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy (aktualnie kwota ta wynosi 29.776 zł.), sprzecznościami oświadczeń zawartych w piśmie przewodnim z 11 maja 2016 r. z załączoną dokumentacją, w szczególności dotyczącą wyciągu z rachunku bankowego (brak firmowego). Ponadto Sąd zwrócił uwagę, że skarżący wraz z żoną obracają na rachunkach bankowych kwotami pieniężnymi, które wpływają regularnie na rachunek walutowy U. P. w banku Millenium, a po przewalutowaniu trafiają na inny jej rachunek w banku Millenium, po czym są wypłacane gotówką przez J. P. (listopad 2015 r. 17.000 zł, styczeń 2016 r. 18.000 zł, marzec 2016 r. 23.000 zł). Wobec powyższego Sąd oddalił złożony wniosek. Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji wniósł J. P. Zarzucił, że WSA w G. błędnie ocenił zebrany materiał dowodowy, co skutkowało nieprawidłową oceną sytuacji finansowej skarżącego, która faktycznie uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Sąd całkowicie pominął kwestię ciążących na skarżącym zobowiązań i ich łączną kwotę oraz to, że skarżący - chcąc przynajmniej częściowo pokryć koszty wniesionych skarg, w 21 sprawach uiścił opłaty w łącznej kwocie 18 000 zł. Skarżący wskazał na brak środków na opłacenie 76 skarg, zaś rozpatrywanie każdego wniosku w oderwaniu od pozostałych spraw prowadzi do błędnych ustaleń faktycznych. Zwrócił uwagę, że w związku z rozbiciem całości postępowania na 97 spraw jest zmuszony wielokrotnie ponosić te same koszty w sprawach różniących się jedynie datą wystawionej faktury oraz widniejącą na niej kwotą. Takie postępowanie stanowi tylko dodatkową uciążliwość dla skarżącego i zmusza do ponoszenia kosztów wielokrotnie wyższych, niż byłoby to możliwe w przypadku połączenia spraw. Skarżący podkreślił, iż suma ciążących należności związanych z decyzjami Naczelnika Urzędu Skarbowego opiewa na znaczną kwotę - 486.313 zł (październik 2015 r.). Wskazał, iż 4 grudnia 2015 r. została wydana decyzja określająca kwotę zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym od towarów i usług za I kwartał 2013 r. i dokonano zabezpieczenia na łączną kwotę 927.407 zł. Podkreślił, iż toczące się wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne na łączną kwotę przekraczającą 3.500.000 zł potwierdzają okoliczność, iż skarżący nie posiada środków na pokrycie kosztów sądowych. W ocenie J. P. wadliwe jest uznanie Sądu, że obowiązek wzajemnej pomocy, wynikający z art. 23 kro może być utożsamiany z obowiązkiem pokrywania przez współmałżonka kosztów sądowych, w szczególności, gdy istnieje między małżonkami rozdzielność majątkowa. Wobec powyższego skarżący zarzucił naruszenie: 1. art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, poprzez nieprawidłowe jego zastosowanie będące skutkiem błędnej wykładni, przez co wnioskodawcy odmówiono przyznania prawa pomocy, podczas gdy na podstawie przedstawionych dokumentów wnioskodawca spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy; 2. art. 245 § 3 ppsa poprzez jego niezastosowanie, będące skutkiem błędnej oceny sytuacji materialnej i możliwości finansowych wnioskodawcy, a w konsekwencji odmowę przyznania prawa pomocy; 3. art. 23 kro, poprzez nieprawidłowe jego zastosowanie, będące skutkiem błędnej wykładni, przez co Sąd błędnie uznał, że żona wnioskodawcy ma obowiązek ponoszenia kosztów związanych z toczącym się postępowaniem, podczas gdy obowiązek ten dotyczy jedynie realizacji celów rodziny; 4. błędną ocenę materiału dowodowego przedstawionego przez wnioskodawcę, skutkującego nieprawidłowym ustaleniem sytuacji finansowej wnioskodawcy i odmową przyznania prawa pomocy, w sytuacji spełnienia ustawowych przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Należy zauważyć, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy procesowej, wprowadzonej ustawą z 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 ppsa. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 ppsa w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 ppsa strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-263 ppsa instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym, znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siębie i rodziny. Z treści tego przepisu wprost wynika, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 ppsa, zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). W sprawie, Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając, że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, bowiem skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację majątkową. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając w efekcie, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z nich. Pomimo dodatkowego wezwania Sądu, skarżący nie przedłożył wyciągu z rachunków bankowych prowadzonych przez J. P. działalności "PPHU P. J. P.", a także nie złożył oświadczenia lub zaświadczenia o ich braku bądź zamknięciu; bilansu "PPHU P. U. P." oraz aktualnego zaświadczenia o zarejestrowaniu, jako osobę bezrobotną (bądź o nieposiadaniu statusu osoby bezrobotnej). Ponadto słusznie wątpliwości Sądu wzbudziły załączone do dokumentacji deklaracje VAT-7 J. P., z których wynika, że skarżący pomimo widniejącej w CEIDG informacji o zawieszeniu działalności w miesiącu styczniu, lutym i marcu 2016 r. nabywał towary oraz naliczał z tego tytułu podatek VAT do odliczenia, w konsekwencji do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy. Aktualnie kwota ta wynosi 29.776 zł. Na uwagę zasługują też sprzeczności oświadczeń zawartych w piśmie przewodnim z 11 maja 2016 r. z załączoną dokumentacją, w szczególności dane dotyczące wyciągu z rachunku bankowego (brak firmowego), oświadczenia, że skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej i jest osobą bezrobotną niezarejestrowaną. Skarżący ponownie dołączył jednak decyzję z 22 września 2015 r. o uznaniu za osobę bezrobotną, z której wynika, że po 90 dniach przysługuje mu zasiłek dla bezrobotnych. Zarzuty postawione przez skarżącego w zażaleniu również nie mogły znaleźć aprobaty. W odniesieniu do zarzutu dotyczącego naruszenia art. 23 kro należy wskazać, iż ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zwalnia małżonków z obowiązku ponoszenia wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, podejmowania starań w celu zapewnienia potrzeb bytowych rodziny i wzajemnego wspierania się małżonków w wypełnianiu obowiązków małżeńskich i rodzinnych. W toku postępowania o przyznaniu prawa pomocy dopuszczalne (a niekiedy konieczne) jest domaganie się od wnioskodawcy - z powołaniem się na art. 23 i art. 27 kro - przedłożenia dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i finansowej małżonka osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Niemniej jednak celem tego wezwania powinna być ocena, czy w konkretnym przypadku można obiektywnie oczekiwać, że wsparcie małżonka (związane - co wskazano wyżej - przede wszystkim z zapewnieniem środków utrzymania) pozwoli stronie zobowiązanej do poniesienia kosztów postępowania na poczynienie oszczędności na poczet tych kosztów, co niewątpliwie miałoby znaczenie z punktu widzenia przyznania prawa pomocy. Zwrócić należy uwagę, iż skarżący przedstawił część dokumentów obrazujących sytuację finansową żony, uchylając się jednocześnie przed złożeniem kompletnej dokumentacji, która pozwoliłaby ocenić faktyczną możliwość wsparcia skarżącego i możliwości wygospodarowania przez niego środków na pokrycie kosztów sądowych. Za uwzględnieniem zażalenia nie mogły również przemawiać zarzuty wskazujące na pominięcie przez Sąd pierwszej instancji okoliczności, że skarżący uiścił już opłaty sądowe w łącznej kwocie 18.000 zł, i że ma obowiązek uiszczenia tego rodzaju opłat jeszcze w 76 innych sprawach. Odniesienie sytuacji majątkowej i finansowej strony domagającej się przyznania prawa pomocy do ciążących na tej stronie kosztów wszystkich postępowań sądowych przez nią zainicjowanych może (i powinno) nastąpić dopiero wówczas, gdy wspomniana sytuacja majątkowa i finansowa została w sposób rzetelny i wiarygodny przedstawiona. Tymczasem skarżący nie udokumentował w pełni swojej sytuacji majątkowej, do czego był zobowiązany. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje również, iż fakt prowadzenia - w tym bezskutecznego - postępowań egzekucyjnych nie mogą wpłynąć na ocenę wniosku, gdyż świadczy jedynie o nieregulowaniu w dobrowolny sposób ciążących na nim zobowiązań, a nie o niewypłacalności skarżącego, tym bardziej, że organy administracyjne mają ograniczone możliwości egzekucji środków pieniężnych. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny uznał stanowisko Sądu I instancji za całkowicie uzasadnione i na podstawie 184 w zw. z art. 197 § 2 ppsa orzekł jak w sentencji postanowienia.