I OZ 515/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 lutego 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1336/15 umarzające postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmawiające M. S. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M. S. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie przyznania i wypłaty zasiłku stałego postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 18 lutego 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1336/15 (dalej postanowienie z 18 lutego 2016 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmówił M. S. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Wnioskiem z 22 grudnia 2015 r. skarżący zwrócił się do Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że pozostaje bez środków do życia, nie przysługuje mu ani emerytura, ani renta, jak też zasiłek z pomocy społecznej. Oświadczył, że jest bezrobotny i nie posiada oszczędności. Zamieszkuje samotnie w mieszkaniu o powierzchni 32 m² i nie osiąga żadnych dochodów. Skarżący wskazał, że ze względu na brak środków, nie leczy się (k. 18-19 akt sądowych). Postanowieniem z 5 stycznia 2016 r. I SA/Wa 1336/15 referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata i umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Od postanowienia z 5 stycznia 2016 r. skarżący wniósł sprzeciw wskazując, że postanowienie referendarza pozbawiło go prawa do obrony, w sytuacji gdy pozostaje bez środków do życia. Podniósł, że nie pobiera renty i wielokrotnie informował Sąd o niniejszej okoliczności (k. 20-22, 28 akt sądowych). WSA w Warszawie odmawiając przyznania prawa pomocy wskazał na regulacje wynikające z art. 243 i nast. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa). Wyjaśnił, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Z oświadczenia skarżącego wynika, że jest osobą bezrobotną i nie pobiera renty, emerytury, ani żadnego zasiłku; nie ma oszczędności, co pozostaje w sprzeczności z aktami administracyjnymi sprawy. Ze znajdującego się w aktach administracyjnych pisma Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Warszawie z 5 lutego 2003 r. wynika, że M. S. ma ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy na trwałe od dnia 1 października 1998 r. zgodnie z postanowieniem Sądu z 15 grudnia 2000 r. Z uwagi na okoliczność, że skarżący występował z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w wielu prowadzonych w Wydziale I sprawach, Sądowi z urzędu znana jest okoliczność, że w swych oświadczeniach wskazuje, że jest pozbawiony jakichkolwiek dochodów i nie posiada jakiegokolwiek majątku, oraz, że skarżący notorycznie pomija fakt, że ma przyznane prawo do świadczenia rentowego i odmawia jego pobierania. W związku z tym badając sytuację materialną skarżącego Sąd uwzględnił, że w postanowieniu z 25 listopada 2014 r. I SA/Wa 3127/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, opierając się na oświadczeniu skarżącego i piśmie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 23 czerwca 2014 r., stanowiącym informację o przysługującym stronie świadczeniu i jego zawieszeniu, przyjął, że skarżący, co wynika z jego oświadczenia, jest świadomy, że została przyznana mu renta z tytułu niezdolności do pracy, jednak uważa, że jest ona narzucona wbrew prawu i z tego powodu jej nie pobiera. Powyższe potwierdził ZUS informując, że owo świadczenie zawieszono z powodu niemożności jego doręczenia z przyczyn niezależnych od organu (art. 134 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz. U z 2013 r., poz. 1440 ze zm., dalej uFUS), bowiem M. S. odmawia jego przyjęcia. Kwota zgromadzonego świadczenia za okres od 1 października 1998 r. do 30 czerwca 2014 r. wynosiła 115.903,35 zł. Zgodnie z art. 135 ust. 2 uFUS, w przypadkach określonych w art. 134 ust. 1 pkt 5 wypłatę świadczenia wznawia się od miesiąca, w którym ją wstrzymano, jednak za okres nie dłuższy niż 3 lata poprzedzające bezpośrednio miesiąc, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty. W tej sytuacji Sąd uznał, że skarżący jest osobą, która posiada środki do życia i może zabezpieczyć kwotę niezbędną do ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Aktualność powyższego ustalenia na gruncie niniejszej sprawy nie budzi zastrzeżeń, mając na uwadze, że stanowiło ono podstawę faktyczną w sprawach zakończonych postanowieniami Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 11.12.2015 r. I OZ 1643/15, I OZ 1638/15; 17.11.2015 r. I OZ 1503/15, w których skarżący nie podważył faktu, że przyznanego mu świadczenia z przyczyn od siebie zależnych nie pobiera i nie zamierza pobierać. Uwzględnienie powyższego prowadzi do wniosku, że wskazana przez wnioskodawcę w oświadczeniu informacja o nieposiadaniu środków na utrzymanie nie znajduje uzasadnienia. Sąd I instancji odstąpił od wzywania skarżącego do wypowiedzenia się w kwestii dotyczącej przyznanego mu świadczenia, gdyż wyjaśnienie tej okoliczności miało miejsce w oparciu o zalecenia Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w postanowieniu z 18.9.2014 r. I OZ 760/14 – ma ono charakter względnie stały, zatem uznane zostało za zgodne z wymogiem podjęcia rozstrzygnięcia dotyczącego wniosku o przyznanie prawa pomocy w oparciu o ustalenia niebudzące wątpliwości. W niniejszej sprawie Sąd I instancji podzielił stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w postanowieniu z 20.1.2015 r. I OZ 12/15 przyjął, że dobrowolne niepobieranie przez skarżącego, tak jak i przez każdy inny podmiot, świadczenia rentowego jest świadomym wyborem, który bezpośrednio rzutuje jednak na sytuację finansową osoby zwracającej się o przyznanie prawa pomocy. Uniemożliwia przyjęcie, że strona zwracająca się o przyznanie prawa pomocy znajduje się w sytuacji ekonomicznej, która jest równoważna warunkom przyznania tego prawa wskazanym w art. 246 § 1 ppsa. Przyznanie prawa pomocy nie może wystąpić w sytuacji, gdy sam wnioskujący o to prawo własnym działaniem doprowadza się do stanu zubożenia, który miałby uzasadniać przyznanie tego prawa (postanowienie NSA z 1.7.2015 r. I OZ 727/15). Wojewódzki Sąd uznał, że skarżący nie jest osobą pozbawioną środków do życia ani że nie jest w stanie, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, ponieść kosztów ustanowienia adwokata. Sąd wskazał, że przyznanie prawa pomocy w takiej sytuacji stanowiłoby w istocie niczym nieuzasadnione przeniesienie na budżet państwa negatywnych skutków decyzji skarżącego o niepodejmowaniu przysługującego mu świadczenia pieniężnego. Podkreślono, że udzielenie prawa pomocy winno mieć zastosowanie wobec osób, które z przyczyn od siebie niezależnych nie są w stanie zdobyć środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym. Wnioskodawca zwolniony jest w niniejszej sprawie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych z mocy ustawy, rozpoznanie wniosku w tym zakresie pozostawało zbędne, a postępowanie w sprawie przyznania pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlegało umorzeniu (art. 239 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 249a ppsa; k. 31-35 akt sądowych). Zażalenie na to postanowienie wywiódł M. S., domagając się zbadania, na jakiej podstawie renta została mu przyznana (k. 39 akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie – w zakresie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy -adwokata, radcy prawnego (art. 244 § 1 ppsa). Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (art. 245 § 1 ppsa). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, radcy prawnego (§ 2 art. 245 ppsa). Ustawodawca użył określenia "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji określonej w art. 246 § 1 ppsa. Słusznie WSA w Warszawie wskazał, że skoro wnioskodawca zwolniony jest w niniejszej sprawie z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych z mocy ustawy, rozpoznanie wniosku w tym zakresie pozostawało zbędne, a postępowanie w sprawie przyznania pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlegało umorzeniu (art. 239 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 249a ppsa). W tym stanie rzeczy sprawa ze skargi z 8 lipca 2015 r. może się toczyć. Sąd I instancji prawidłowo ustalił – w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 244 § 1 i 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ppsa), że skarżącemu przysługuje prawo do renty i skarżący renty tej nie pobiera z przyczyn leżących po stronie skarżącego. Sąd administracyjny w postępowaniu wpadkowym nie ma obowiązku badania podstawy przyznania skarżącemu prawa do renty – badać to może Sąd Ubezpieczeń Społecznych we właściwym postępowaniu. Trafnie Wojewódzki Sąd uznał, że możliwość skorzystania przez skarżącego ze znacznych środków finansowych w postaci zawieszonej renty, stanowi przeszkodę do przyznania skarżącemu adwokata z urzędu na koszt podatników. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wielość spraw sądowych, wszczynanych przez skarżącego (w okresie od 15 stycznia 2004 r. do 17 maja 2016 r. przed WSA w Warszawie skarżący uczestniczył w sprawach, w których zapadło ponad 300 postanowień i wyroków - cbosa), przemawia za przyjęciem, że nadużywa on prawa procesowego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ppsa, orzekł jak w sentencji postanowienia.